نگاهی به زندگی آیت‌الله سیدعزالدین حسینی‌زنجانی در سالروز عروجش

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از خراسان رضوی، آیت‌الله حاج سیدمحمد عزالدین موسوی حسینی‌ زنجانی، امام جمعه شهر زنجان بود که تا پایان عمرش، در تاریخ ۲۴ اردیبهشت‎ماه ۱۳۹۲ در مشهد اقامت داشت و سرانجام پیکرش در روز ۲۶ اردیبهشت در دارالزهد حرم مطهر علی بن موسی الرضا(ع) به خاک سپرده شد.
به این بهانه و در تاریخ سالگرد درگذشت این عالم جلیل‌القدرکه عمر خود را در مسیر خدمت به اسلام و مسلمین خاصه رشد و تعالی دینی و معنوی شهر مشهد صرف کرد، به بررسی اجمالی سیر زندگانی ایشان می‌پردازیم.
تولد و دوران تحصیل در زنجان
آیت‌الله حاج سیدمحمد عزالدین، در سال 1300 هجری شمسی مطابق با 1340 هجری قمری در شهر زنجان و در بیت علم و فقاهت دیده به جهان گشود و تحت تربیت والد بزرگوارشان حضرت آیت‌الله العظمی ‌‌آقا میرزا محمود حسینی - امام زنجانی - مدارج علمی ‌‌را طی کرد، وی همزمان به تحصیلات کلاسیک و فراگیری زبان فرانسه نزد استاد میرزا مهدی خان وزیری پرداخت.
قبل از تشکیل حوزه علمیه قم به وسیله مرحوم آیت‌الله العظمی ‌‌حائری، حوزه‌های بلاد ایران فعال بوده، به ویژه حوزه علمیه زنجان در منطقه از موقعیت ویژه‌ای برخوردار بوده است و بزرگانی در آن حوزه تربیت یافته‌اند.
از شمار ایشان می‌توان از آیت‌الله سیدیونس اردبیلی،مرحوم آیت‌الله فاضل لنکرانی - پدر مرجع فقید - و مرحوم آیت‌الله ‌‌سید ابوالحسن رفیعی قزوینی نام برد که هر کدام از این بزرگان در فقه، اصول و فلسفه از حوزه علمیه زنجان استفاده کرده‌اند.
آیت‌الله حاج سیدمحمد عزالدین در دوره ادبیات از محضر اساتیدی همچون حاج سیدرضا جوقینی(جامع المقدمات)، سیدعبدالصمد غزالی(سیوطی)، حاج شیخ مختار لنکرانی(مغنی)، حاج شیخ یحیی مدرسی(مطول)استفاده کرد و نیز دوره سطح را با حاج شیخ علی رفاه(شرح لمعه)، آیت‌الله حاج سیداحمد مجتهدی زنجانی، عموی‌شان (قوانین الاصول)، آیت‌الله شیخ حسین دین محمدی(رسائل و مکاسب)، آیت‌الله حاج شیخ عبدالکریم خوئینی (کفایه) گذراند.
وی در دوره فلسفه و منطق از حضور سیدمجتبی موسوی انگورانی(منطق)، آیت‌الله ‌‌حاج میرزا محمود حسینی زنجانی - والد معظم‌له -(منظومه و اسفار در فلسفه) بهره برد؛ همچنین در دوره خارج، از درس خارج اصول مرحوم آیت‌الله والد که از متن کتاب فوائدالاصول اثر مرحوم محقق نائینی تدریس می‌‌شد و نیز متن خارج فقه که از کتاب ریاض المسائل بود را در محضر والد فقیدشانتلمذ کرد.
از آن جا که ویبسیار مورد علاقه والدشان بود، می‌‌گفت هر وقت به جهت ادامه تحصیل در قم یا نجف اجازه می‌‌خواستم، چندان تمایل نشان نمی‌‌دادند تا اینکه مسئله ممنوعیت عمامه پیش می‌‌آید، لذا در باطن متوسل می‌‌شوند که خدای متعال قلب والدشان را متمایل به این مسافرت کند، زمانی که نسبت به عمامه آیت‌الله زنجانی از طرف نظمیه آن وقت ممانعت ایجاد می‌‌شود، یک روز نیز در نظمیه وی را تحت‌الحفظ قرار داده و همین حادثه، انگیزه رضایت پدرشان برای مهاجرت به قم می‌‌شود.
مهاجرت به حوزه علمیه قم
پس از ورود به قم به درس خارج مرحوم آیت‌الله ‌‌حجت در فقه و اصول حاضر می‌‌شود، از اول اصول تا اواخر استصحاب و در فقه از اول خیار مجلس تا آخر خیارات و یک دوره صلاة که حدود 13 سال طول می‌‌کشد را در این حوزه گذراند.
پس از گذشت چند سال از ورود وی، آیت‌الله العظمی ‌‌بروجردی در قم اقامت می‌‌کنند و به تدریس مشغول می‌شوند، آیت‌الله زنجانی در دروس معظم‌له شرکت می‌‌کند، در اصول از ابتدا تا اواسط ظن و در فقه، کتاب اجاره و بخش اعظم صلاة را استفاده کرده و نیز در درس اصول آیت‌الله العظمی ‌‌صدر یک دوره حاضر می‌‌شود؛ همچنین از محضر آیت‌الله العظمی حاج سیداحمد خوانساری خارج مباحث الفاظ مقالات را استفاده کرده‌ است.
کتاب اسفار را یک دوره به جز مباحث جواهر و اعراض در محضر آیت‌الله ‌‌امام خمینی(ره) خواند؛ در یکی از سفرها والد ایشان، از امام خمینی(ره) درباره ایشان سؤال می‌‌کنند، امام می‌‌فرمایند: «ایشان بسیار خوش فهم و خوش قریحه هستند».
پس از ورود علامه طباطبایی به شهر قم، اولین درس اسفار استاد با شرکت مرحوم حاج شیخ جواد خندق‌آبادی و عالم بزرگوار حاج شیخ علی‌اصغر کرباسچیان و آیت‌الله زنجانی شروع می‌‌شود؛ در اواخر دوره مرحوم آیت‌الله شهید مطهری و آیت‌الله منتظری به درس اسفار ملحق می‌‌شود.
علامه طباطبایی به ایشان بسیار علاقه و در مواقع مختلف مقام علمی ‌‌ایشان را بیان می‌کردند، در یک مصاحبه تلویزیونی که در اواخر عمر شریف‌شان انجام شد، هنگامی‌‌ که خبرنگار سؤال کرد از شاگردان برجسته خود به چه کسانی می‌توانید اشاره کنید، در پاسخ پس از شهید مطهری، از ایشان به عنوان حاج سیدعزالدین امام یاد کردند.
مرحوم حجت‌الاسلام والمسلمین حاج شیخ عبدالحمید قائمی که از فضلا و علمای بنام زنجان بودند، نقل کردند که پس از انقلاب من در محضر علامه طباطبایی بودم به مناسبتی مسائل زنجان مطرح شد، علامه چنین فرمودند: «مقام علمی ‌‌حاج سید عزالدین برای مردم مجهول است، ایشان بسیار زحمت کشیده و دارای مراتب عالی علمی ‌‌هستند».
ایشان نقل می‌کردند در مدت اقامت قم با دو نفر هم بحث بودیم اولی شهید آیت‌الله مطهری و دیگری آیت‌الله عبدالحسین حائری که از نوادگان دختری آیت‌الله العظمی ‌‌حاج شیخ عبدالکریم حائری و سرشار از ذوق و استعداد فوق‌العاده بود.
روایت نماز عبدالرحیم قصیر
از خاطرات دوران قم، گرفتاری آیت‌الله زنجانی به مرض حصبه است، وی نقل کرده آن زمان مبتلا به حصبه شدم و داروهای جدید امروزی آن زمان کشف نشده بود و کسی که مبتلا می‌‌شد با سختی و مدتی طول می‌‌کشید تا بهبودی حاصل شود، در ایام گرفتاری مرض، دو نفر از بزرگان بسیار مرا مورد تفقد قرار دادند، اول مرحوم امام خمینی(ره) بودند که هر روز به منزل ما تشریف می‌‌آوردند تا این که حال من بدتر می‌‌شود با تأکید معظم‌له مرا به بیمارستان سهامیه که آن زمان در کنار بیمارستان فاطمی‌‌ بود منتقل می‌‌کنند؛ همچنین در منزل هم وضع رختخواب چندان مرتب نبود، دستور دادند از منزل خودشان رختخواب مناسب آوردند.
دوم مرحوم آیت‌الله حاج سیداحمد زنجانی بودند که در آن ایام نسبت به من بسیار لطف و محبت کردند، پس از بهبودی به من فرمودند در روزهایی که حال شما خوب نبود و شما در حال اغما بودید مرتباً می‌‌گفتید عبدالرحیم قصیر، آن بزرگوار فرمودند: من فکر کردم تکرار این نام رازی دارد، شبانه کتاب عروة الوثقی را نگاه کردم، دیدم نمازی برای قضاء حوائج از عبدالرحیم قصیر نقل فرموده، همان شب غسل کردم و آن نماز را خواندم و فردای آن روز حال شما رو به بهبودی می‌‌گذارد.
تحصیل در نجف اشرف
حضرت آیت‌‌الله ‌‌زنجانی پس از سال‌ها تحصیل و تدریس در حوزه علمیه قم به نجف اشرف عزیمت کرده و ماه‌ها در دروس آیات عظام سید عبدالهادی شیرازی، سیدابوالقاسم خوئی و خصوصاً سیدمحسن حکیم شرکت می‌‌جست در حالی که خود از مجتهدان مطرح حوزه علمیه بود و مرحوم آیت‌الله العظمی ‌‌حکیم به ایشان توجه و احترام داشت تا این که در پی بیماری پدرشان حسب الامر دستور آن مرحوم به ایران - زنجان - مراجعت کرد.
بازگشت به زنجان و تصدی امور شرعی
پس از رحلت آیت‌الله العظمی ‌‌آقا میرزا محمود حسینی زنجانی، والد‌شان در سال 1335 به جهت اداره مسجد جامع که به مسجد و مدرسه سید معروف است، در زنجان مستقر شد و در آن مسجد، نماز جماعت و جمعه را اقامه می‌‌کرد.
همچنین حوزه درس خارج ایشان به طور مرتب در زنجان دایر بوده و محور بحث فقه کتاب «وسیله النجاة» مرحوم آیت‌الله ‌‌اصفهانی بوده است و نیز کتابخانه‌ای در مرکز شهر به نام «کتابخانه حسینی» تاسیس کرده که هم اکنون یکی از کتابخانه‌های فعال شهر به شمار می‌رود.
فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی در زنجان و مشهد
آیت‌الله سیدمحمد عزالدین حسینی‌زنجانی در 17 خرداد سال 1342، در پی نهضت امام راحل علیه رژیم پهلوی سخنرانی کرده و دستگیر می‌‌شوند و به همراه علمای مبارزی از جمله استاد شهید مطهری و شهید هاشمی‌‌نژاد، آیت‌الله مکارم شیرازی و مرحوم محمدتقی فلسفی به مدت 45 روز در زندان بود.
وی پس از آزادی از زندان در مسائل سیاسی ـ اجتماعی فعالیت داشت، در سال 1350 که شاه مخلوع از اوپک مراجعت می‌‌کند، ایشان در پی ایراد سخنرانی شدیدالحنی علیه شاه به واسطه منوچهر آزمون، رئیس اوقاف وقت مجبور به ترک زنجان می‌‌شود و از آن تاریخ در جوار مضجع منور حضرت ثامن‌الحجج(ع) اقامت گزیده و در حوزه علمیه مشهد به دروس خارج فقه، اصول و تفسیر اشتغال می‌‌ورزید.
این مرجع تقلید شیعه در ایام نزدیک به پیروزی انقلاب از اوایل سال 1357 در طول مدت اقامت در مشهد نیز به مبارزات خود ادامه داده، به همراه و با همکاری نزدیک و صمیمانه با علمای اعلام شهر در حوادث و وقایع مختلف علیه رژیم نامشروع ستم‌شاهی اعلام موضع می‌کرد.
وی طی اقدامی در تاریخ 26 تیرماه سال 1357 که مقارن بود با اواسط شعبان 1398، ایشان طی اعلامیه‌ای به همراه ارکان وقت حوزه علمیه مشهد آیات عظام میرزا جواد آقا تهرانی، میرزا حسنعلی مروارید، میرزا علی فلسفی، سیدکاظم مرعشی، موسوی شاهرودی، ابوالحسن شیرازی، علم‌الهدی سبزواری، محمدمهدی نوغانی و محمدرضا مدرسی با توجه به کشتار بی‌رحمانه مردم مظلوم و بی‌دفاع شهرهای مختلف، خصوصا قم توسط رژیم پهلوی، جشن و سرور ایام نیمه شعبان را تحریم می‌‌کنند.
همچنین در ششم مهرماه 1357 به جهت محاصره بیت امام خمینی(ره) از سوی دولت عراق، ایشان و علمای نامبرده با مرتبط دانستن این اقدامات دولت عراق با منویات رژیم پهلوی، دولت‌های ایران و عراق را به اقدامات شدید انقلابی تهدید کردند.
در پی هجرت امام راحل از نجف به پاریس، آیت‌الله زنجانی طی اعلامیه‌ای ـ همراه با علمای اعلام مشهد ـ مراتب اعتراض خود را مطرح کردند؛ همچنین در دو حادثه مهم ـ شهادت آیت‌الله مصطفی خمینی و نیز دهم دی‌ماه مشهد(شهادت جمع کثیری از مردم حق طلب و شریف مشهد) ـ ایشان و آیات مذکور عزای عمومی ‌‌اعلام کردند.
در کتاب انقلاب اسلامی ‌‌مردم مشهد نیز آمده است، امروز 1357/11/10 گروهی از علمای طراز اول مشهد به منظور اعتراض به ایجاد موانع برای مراجعت امام(ره) به ایران از طرف دولت بختیار، در صحن موزه(صحن امام خمینی) متحصن شدند که در رأس ایشان آیت‌الله حسینی زنجانی بودند.
 و نیز پس از مراجعت حضرت امام، آیت‌الله زنجانی در معیت مرحوم آیت‌الله مروارید و مرحوم آیت‌الله فلسفی و جمعی دیگر به نمایندگی از سوی مبارزان مشهد به ملاقات امام در تهران شتافتند، پس از بازگشت امام به میهن و قبل از پیروزی انقلاب ـ با توجه به نیاز انقلابی مردم زنجان ـ به دستور امام خمینی(ره)، ایشان در میان استقبال باشکوه مردم زنجان به آنجا مراجعت کردند و مدت دو سال مسائل مردم و انقلاب را در منطقه رهبری کرد تا اینکه در سال 1359 از ترور مرموزی نجات یافت، بدین جهت به طور دائم به مشهد مراجعت کرد.
آثار و تالیفات
از این مرجع عالی‌قدر تألیفاتی تاکنون به چاپ رسیده که از جمله آن‌ها می‌توان به رساله عملیه، راه رستگاری در اخلاق، تفسیر سوره حمد، شرح زیارت عاشورا، مناسک حج و ترجمه‌ فارسی آن، شرح خطبه حضرت زهرا(س)، زندگی‌نامه علامه فرزانه شیخ محمدجواد بلاغی، کتاب مطارحات حول معیار الشرک فی القرآن(به زبان عربی و ترجمه فارسی)، یکصد و ده سوال(که مشتمل بر 110 عدد از استفتائاتی است که از ایشان پرسیده شده) و مقالات فراوان در مجلات مختلف اشاره کرد.
تقریرات اصول و فقه مرحوم آیت‌الله ‌‌حجت کوه‌کمره‌ای، تقریرات اصول و فقه مرحوم آیت‌الله العظمی ‌‌بروجردی، فیض‌العلیم فی شرح تحفة الحکیم، شرح زیارت آل یاسین، تعلیقه بر وسیله النجاة آیت‌الله ی ‌‌اصفهانی و نیز رساله فی حقیقة الایمان از آثار منتشر نشده این مرجع تقلید در زمان رحلت وی به شمار می‌روند.