مقبره ارسلان جاذب؛ کهنترین بنای دوران اسلامی خراسان
گروه اجتماعی: امروزه مقبره ارسلان جاذب و بنای آجری و میل کنار آن به عنوان کهنترین بنای دوران اسلامی خراسان و تنها آثار معماری دوران غزنوی در خاک ایران به صورتی منفرد در میان آوارهای شهر سنگ بست واقع شده است.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از خراسان رضوی، شهر تاریخی سنگبست از سدههای اولیه تا میانه عصر اسلامی
به دلیل موقعیت جغرافیایی و محل تلاقی راههای کاروانرو منتهی به مرو،
هرات، توس و نیشابور از اهمیت فراوانی برخوردار بوده است، همچنین این
ناحیه، یکی از منازل و اطراقگاههای مهم برای کاروانهای بازرگانی و مال
التجارههای بسیاری بوده است.
محوطه تاریخی سنگ بست واقع در 35 کیلومتری جنوب مشهد، شامل بقایای شهری ویران و محصور با دیواری دفاعی و خندقی پیرامون آن میشود که پیرامون مقبره منسوب به ارسلان جاذب والی توس در زمان سلطان محمود غزنوی واقع شده است.
وجه تمایز دیگر این شهر اسلامی، وجود بناهای عامالمنفعهای از جمله کاروانسرا، مسجد، آب انبار، بازار و ... است که توسط ارسلان جاذب والی توس، مقارن با عصر غزنوی و هم دوره با خالق شاهنامه، فردوسی بزرگ در آن ساخته شد.
بنای آرامگاه ارسلان جاذب
امروزه بنای آرامگاه ارسلان جاذب، آجری و میل کنار آن به عنوان کهنترین بنای دوران اسلامی خراسان و تنها آثار معماری دوران غزنوی در خاک ایران به صورتی منفرد در میان آوارهای شهر سنگبست واقع شده است.
بر اساس این گزارش، برخلاف موقعیت فعلی و با توجه به شواهد موجود، این بنا به مسجدی شبستانی و ستوندار به طول 80 و عرض 60 متر متصل بوده است.
مقبره مورد اشاره به ابعاد بیرونی 17.6 در 18.20 و ارتفاع 16.9 متر به شکل گنبدخانهای دو اشکوبه با طرح و نقشهای مربع و شکل و به طور حدودی قرینه ساخته شده است؛ همچنین بر روی این بنا، گنبدی دو پوش قرار داشته که در حال حاضر تنها گنبد زیرین آن با طرح آجرکاری هفت و هشت باقی مانده است؛ همچنین فرورفتگی ضلع جنوب شرقی بنا احتمالا ورودی اصلی به مسجد جامع بوده و درگاه شمال شرقی به رباط جانبی راه داشته است.
ورودیهای اضلاع شمال غربی و جنوب غربی نیز به شبستانهای مسجد متصل بوده است؛ از جمله ویژگیهای تزئینی بنای مقبره میتوان به ایجاد گچبریهای رنگی، خطاندازی و نقشاندازی عمیق روی گچ و نماسازی داخلی آن با کتیبههای آجری و رنگی اشاره کرد.
برخی از صاحبنظران معتقدند شیوه سبک مهندسی زلزله منحصر به فرد جهانی این بنا عامل مهمی برای حفظ آن در برابر زمین لرزههای خراسان بوده است.
کتیبههای بنای مقبره
کتیبه بنا در زیر گنبد مقبره به خط کوفی آجری نوشته شده است که شامل آیات 34 و 35 سوره انبیاء، کلمه الملک الله و آیه 101 سوره یوسف میشود؛ همچنین آیه 24 و 25 سوره یونس متن کتیبه پیرامون چهار ضلع بناست که به خط کوفی گچی تزئینی با رنگ سفید بر روی زمینهای از گل و برگ به چشم میخورد.
میل تاریخی سنگبست
میل تاریخی سنگبست، یک بنای آجری است که در ضلع شمال شرقی مقبره قرار گرفته و آجرهای آن به صورت مضاعف دو به دو بر روی هم چیده شدهاند؛ در قسمت بالای ورودی مناره، دریچه نورگیر تعبیه شده و این ورودی با یک رشته پلکان مارپیچ پیوند میخورد، در این سازه یکصد و یک پله تا بالای مناره ایجاد شده است.
ارتفاع فعلی اثر حدود 26 متر بوده و ضخامت بیرونی آن در قسمت پایه 4.7 متر است، در بالای میل و پایین مقرنسهای آجری کتیبهای به خط کوفی آجری دیده میشود. همچنین در ضلع غربی برآمدگی به شکل نیم استوانه با دو پایه جانبی قرار دارد که بقایای آن بر روی این بنا جلب نظر میکند، بر مبنای شواهد و نزدیکی آن به بقای مسجد، این میل، کاربری مأذنه و یا عملکرد راهنمای کاروانیان را داشته است.
کتیبه مناره به خط کوفی آجری است که آیه 33 از سوره فصلت در انتهای آن به چشم میخورد.
محوطه تاریخی سنگ بست واقع در 35 کیلومتری جنوب مشهد، شامل بقایای شهری ویران و محصور با دیواری دفاعی و خندقی پیرامون آن میشود که پیرامون مقبره منسوب به ارسلان جاذب والی توس در زمان سلطان محمود غزنوی واقع شده است.
وجه تمایز دیگر این شهر اسلامی، وجود بناهای عامالمنفعهای از جمله کاروانسرا، مسجد، آب انبار، بازار و ... است که توسط ارسلان جاذب والی توس، مقارن با عصر غزنوی و هم دوره با خالق شاهنامه، فردوسی بزرگ در آن ساخته شد.
بنای آرامگاه ارسلان جاذب
امروزه بنای آرامگاه ارسلان جاذب، آجری و میل کنار آن به عنوان کهنترین بنای دوران اسلامی خراسان و تنها آثار معماری دوران غزنوی در خاک ایران به صورتی منفرد در میان آوارهای شهر سنگبست واقع شده است.
بر اساس این گزارش، برخلاف موقعیت فعلی و با توجه به شواهد موجود، این بنا به مسجدی شبستانی و ستوندار به طول 80 و عرض 60 متر متصل بوده است.
مقبره مورد اشاره به ابعاد بیرونی 17.6 در 18.20 و ارتفاع 16.9 متر به شکل گنبدخانهای دو اشکوبه با طرح و نقشهای مربع و شکل و به طور حدودی قرینه ساخته شده است؛ همچنین بر روی این بنا، گنبدی دو پوش قرار داشته که در حال حاضر تنها گنبد زیرین آن با طرح آجرکاری هفت و هشت باقی مانده است؛ همچنین فرورفتگی ضلع جنوب شرقی بنا احتمالا ورودی اصلی به مسجد جامع بوده و درگاه شمال شرقی به رباط جانبی راه داشته است.
ورودیهای اضلاع شمال غربی و جنوب غربی نیز به شبستانهای مسجد متصل بوده است؛ از جمله ویژگیهای تزئینی بنای مقبره میتوان به ایجاد گچبریهای رنگی، خطاندازی و نقشاندازی عمیق روی گچ و نماسازی داخلی آن با کتیبههای آجری و رنگی اشاره کرد.
برخی از صاحبنظران معتقدند شیوه سبک مهندسی زلزله منحصر به فرد جهانی این بنا عامل مهمی برای حفظ آن در برابر زمین لرزههای خراسان بوده است.
کتیبههای بنای مقبره
کتیبه بنا در زیر گنبد مقبره به خط کوفی آجری نوشته شده است که شامل آیات 34 و 35 سوره انبیاء، کلمه الملک الله و آیه 101 سوره یوسف میشود؛ همچنین آیه 24 و 25 سوره یونس متن کتیبه پیرامون چهار ضلع بناست که به خط کوفی گچی تزئینی با رنگ سفید بر روی زمینهای از گل و برگ به چشم میخورد.
میل تاریخی سنگبست
میل تاریخی سنگبست، یک بنای آجری است که در ضلع شمال شرقی مقبره قرار گرفته و آجرهای آن به صورت مضاعف دو به دو بر روی هم چیده شدهاند؛ در قسمت بالای ورودی مناره، دریچه نورگیر تعبیه شده و این ورودی با یک رشته پلکان مارپیچ پیوند میخورد، در این سازه یکصد و یک پله تا بالای مناره ایجاد شده است.
ارتفاع فعلی اثر حدود 26 متر بوده و ضخامت بیرونی آن در قسمت پایه 4.7 متر است، در بالای میل و پایین مقرنسهای آجری کتیبهای به خط کوفی آجری دیده میشود. همچنین در ضلع غربی برآمدگی به شکل نیم استوانه با دو پایه جانبی قرار دارد که بقایای آن بر روی این بنا جلب نظر میکند، بر مبنای شواهد و نزدیکی آن به بقای مسجد، این میل، کاربری مأذنه و یا عملکرد راهنمای کاروانیان را داشته است.
کتیبه مناره به خط کوفی آجری است که آیه 33 از سوره فصلت در انتهای آن به چشم میخورد.
