به گزارش
خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از خراسان رضوی، حجتالاسلام علیرضا پیروزمند، عضو هیئت علمی فرهنگستان علوم اسلامی قم در دویست و بیست و دومین جلسه دفتر مطالعات فرهنگی و اجتماعی شهرداری مشهد که پنجم خردادماه با موضوع «جایگاه زیارت و نقش فرهنگی و اجتماعی آن» در قالب نگاه سیستمی و با محوریت معماری شهر زیارتی(محتوایی و کالبدی) در محل ساختمان مرکزی شهرداری مشهد برگزار شد، به بیان مدل و الگوی پیشنهادی خود در ترسیم معماری شهر اسلامی پرداخت.
الگوی محتوایی، کالبدی و هویت ولایی؛ شاخصههای الگوی معماری شهر اسلامیوی با اشاره به آیات قرآن مبنی بر اینکه «و همگى به ريسمان خدا چنگ زنيد و پراكنده نشويد ...»، بیان کرد: آیتالله شاهآبادی در خصوص این آیه ذکر کردهاند که باید روابط انسانی با استفاده از ریسمانهای اخوت و نبوت و ولایت باشد. از همین رو در الگوی معماری شهر اسلامی نیز، سه داریم که نخستین آن الگوی محتوایی است، کالبدی و هویت ولایی محور هویتی معماری شهری دو مؤلفه دیگر آن هستند.
عضو هیئت علمی فرهنگستان علوم اسلامی قم در تبیین الگوی محتوایی در معماری شهر اسلامی ابراز کرد: محتوای شهر زیارتی از دو مؤلفه تشکیل شده است که اولی آن سطوح و روابط انسانی است، البته هر سطح اقتضائات خاصی دارد که نباید یکسان به آن نگاه کرد؛ دومین مؤلفه آن برآیند روابط انسانی به شمار میرود که منظور از آن ویژگی صفات و خصوصیات مورد انتظار از ترکیب روابط انسانی است که معین میکند کالبد و روابط انسانی ما باید به چه نحو باشد.
حجتالاسلام پیروزمند در خصوص سطوح روابط بیان کرد: اولین لایه ارتباط، والدین هستند که یک قدم بالاتر از ذوالقربی محسوب میشوند، سپس همسایگان که در فرهنگ اسلامی افزون بر خویشان حقوقی دارند، بعد از آن جامعه شهری، سپس امت واحده و این به مراتب بالاتر میرسد؛ هر چند ممکن است بلند پروازانه به نظر برسد اما باید ایده آن مطرح شود.
وی با بیان اینکه محور دوم برآیند است، اظهار کرد: این محور دارای سه رکن اصلی معنویت، بصیرت و موضعگیری است. چون انسان و جامعه دارای سه بُعد روح، ذهن و رفتار هستند که در بُعد روحی معنویت مهمتر است و در ذهن بصیرت؛ لذا برای ارزیابی وضعیت ذهنی یک شهر و جامعه باید ببنیم چقدر بصیرت دارند و موضعگیری و اقدماتشان به چه صورت است.
شاخصههای معنویت، بصیرت و موضعگیریعضو هیئت علمی فرهنگستان علوم اسلامی قم افرود: هر کدام از ارکان مذکور دارای شاخصههایی هستند؛ شاخصههای معنویت، ایمان، محبت، آرامش، نشاط، خضوع و ... است؛ عقلانیت، ولایتمداری، دشمن ستیزی، اعتماد مردم به هم و ... از جمله شاخصههای بصیرتاند و مسئولیتپذیری، مشارکت، خلاقیت، عفت، تقوی، استکبارستیزی و... را میتوان به عنوان شاخصههای موضعگیری معرفی کرد.
وی در ادامه تأکید کرد: باید شاخصها را تفصیلی و نظاممند کنیم چرا که اینها معیار سنجش موفقیت ما در مدیریت شهری است؛ زیرا میخواهیم معنویت و بصیرت و موضعگیری در میان خانواده و همسایه و ... معنا دار و مطرح شود لذا باید توجه داشت که اگر بدانیم شهری را میسازیم که این امر در آن حاصل نمیشود، یعنی داریم راه را اشتباه میرویم.
حجتالاسلام پیروزمند در تبیین الگوی کالبدی در معماری شهر زیارتی بیان کرد: این مسئله نیز دارای دو بخش است که در بخش نخست آن یعنی سطوح معماری شهری باید توجه کرد فقط معماری ساختمان مطرح نیست بلکه از آمایش سرزمینی شروع میشود و تا طراحیهای داخلی ادامه مییابد.
وی افزود: محور دیگر الگوی کالبدی در معماری شهر زیارتی کاربری یا پهنهبندی در معماری و طراحی شهری است و چون شهر، کوچک شده جامعه است، تمامی ابعاد جامعه در شهر وجود دارد لذا فضای خاص خود را میطلبد؛ به میزان زیادی محتوای شهری به تعریف کاربری ما بستگی دارد از همین رو باید این دو را درست و متناسب طراحی کنیم.
عضو هیئت علمی فرهنگستان علوم اسلامی قم ابراز کرد: سطوح معماری از خرد به کلان از طراحیهای داخلی شروع میشود، به معماری ساختمانها و طراحی شهری، برنامهریزی شهری و آمایش سرزمین میرسد که هر یک دارای مؤلفههایی است.
مشهد از فقدان آمایش سرزمینی رنج میبردوی تصریح کرد: مشهد از فقدان آمایش سرزمینی رنج میبرد؛ اما به این نکته توجه نکردیم که شهر یک موجود ارزنده است و باید پویایی داشته باشد، باید دید در سالهای آینده که بر جمعیت افزوده میشود، چقدر میتوان برای جمعیت بیشتر مدیریت کرد.
وی در تبیین پهنهبندی شهر اذعان کرد: در این بخش دارای سه پهنه فرهنگی ـ اجتماعی شامل عبادی، اسلامی، آموزشی، پژوهشی، فراغتی، درمانی و...، پهنه سیاسی شامل نظامی و انتظامی، امنیتی، رسانه ای و ... و پهنه اقتصادی با مؤلفههای صنعتی، خدماتی، کشاورزی و... هستیم.
عضو هیئت علمی فرهنگستان علوم اسلامی قم تصریح کرد: ما پهنهبندیها را عوضی انجام میدهیم، در حالی که مهم است چه اولویتی به آنها میدهیم؛ در شهر بین فضاهای فرهنگی، سیاسی، اقتصادی و ... مسئله اقتصادی اولویت دارد یعنی اینکه ما قافیه را باختهایم.
وی ادامه داد: ما اجازه دادیم فرهنگ دیگری طراحی شهر را به دست گیرد و کالبد ما شود؛ این در صورتی است که باید فضاهای فرهنگی ـ اجتماعی در کانون باشد و اولویت اصلی را به خود اختصاص دهند به گونهای که دیگر فضاها در خدمت این باشند و پس از آن پهنه سیاسی و سپس اقتصادی بر روی کار باشد اما یقینا آنچه که هست، برعکس است.
کانون شهر باید حرم امام رضا(ع) باشدحجتالاسلام پیروزمند در تشریح اولویت کلان پهنهبندی در شهر زیارتی ابراز کرد: کانون شهر مشهد، باید حرم امام رضا(ع) باشد و از حرم امام شعاع پیدا کند. در مشهد از حرم که بیرون میآیی و وارد هتل میشوی دیگر حرم نیست؛ يعني شهرها درست معماری نشدهاند.
وی با تاکید بر این مطلب که فضاهای فرهنگی محور شهر باشند نه بازارها، بیان کرد: جذابیتهای اقتصادی را باید به اطراف حرم برد تا فرد که از حرم مطهر خارج میشود، حال و هوای معنوی خود را از دست ندهد اما زائر با مشاهده فضاهای غير فرهنگی ـ اجتماعی، دیدن فضاهای مفرح طبیعی به جای برج و... اثرات دیگری دریافت میکند.
عضو هیئت علمی فرهنگستان علوم اسلامی قم در پاسخ به این مسئله که هدف از ساخت هتل و محلهای اقامتی چند طبقه و... در جوار حرم، مراعات حال زائران است، بیان کرد: امکانات روز، برای این مسئله پاسخگو هستند اما میتوان با ابتکارات و استفاده از زیرساختها، این مبحث را مرتفع کرد.
وی تصریح کرد: اولویتبندی کار باید در محلات به محوریت مساجد انجام شود، یعنی اجرای این طرح ابتدا باید محلهای باشد و چند محله با هم یک منطقه را با محوریت مسجد جامع شکل دهند؛ نکته شایان توجه دیگر این است که در پهنهبندیها، یک پهنه را به عنوان مسکونی میگذاریم ولی از نظر من این مسئله نادرست است.
خانه نباید آسایشگاه باشد
وی افزود: چرا که خانه نباید آسایشگاه باشد، بلکه خانه باید محیط تربیت باشد و در این صورت بنیادیترین هستههای فرهنگی، خانواده ميشود؛ از همين رو باید خانواده را در فضای فرهنگی ـ اجتماعی ببینیم نه آسایشگاه.
حجتالاسلام پیروزمند در ادامه به تبیین الگوی کالبدی بر محوریت ولایت خدا و امام و نیز بستر جریان ولایت خدا، رابطه سطوح و روابط انسانی با فضای عبادی پرداخت و عنوان کرد: هر چه انسان با سطوح بالاتر پیوند خورد، بر محور ولایت شعاع وجودیاش افزایش مییابد؛ جریان ولایت امام باید در بدنه یعنی برآیند محتوا و کالبد حاضر باشد و اثر گذارد.
وی با بیان اینکه در محلههای قدیم، اهل محل یکدیگر را میشناختند، ریش سفید و آخوند و کاسب داشته و در غم و شادی هم شریک بودند، اظهار کرد: اگر بتوانیم با سیاستهای محله محوری، برای خانوادهمحوری در محلات بستر و زمینه فراهم کنیم، بسیاری از معضلات و فرهنگی حل و پیشگیری میشود.
مردم شهرهای زیارتی خادم باشند یا زائرعضو هیئت علمی فرهنگستان علوم اسلامی قم تصریح کرد: در شهر زیارتی مردم از دو حالت نباید خارج باشند، باید یا زائر باشند یا خادم؛ این کلمه بار معنایی زیادی دارد. متأسفانه امروزه مردم مسئوليتی در قبال زائران احساس نمیکنند و حتی بدتر از آن، اهل زیارت هم نیستند.
وی افزود: نمیگوییم خادم کسی است که لباس خدام بر تن دارد، بلکه باید مفهوم خادم را وسعت دهیم و هر شهروند یک خادم باشد.
حجتالاسلام پیروزمند با بیان اینکه من این ایده را از برنامه باشکوه اربعین گرفتهام، اذعان کرد: مردم عراق در ایام اربعین در خانهها و جیبهایشان باز است و این وسعت مفهوم خدمت را ميرساند، یعنی خودشان را وقف امام حسین(ع) کردهاند.
وی ادامه داد: ما وقتی میگوئیم محله محوری، یعنی با این ایده، زائران دغدغه جا و مکان نداشته باشند و هر محلهای بنا به ظرفیتهای پیشبینیشده اعلام کند در ایام خاصی، تعداد مشخصی میهمان و زائر را میزبانی ميکند.
عضو هیئت علمی فرهنگستان علوم اسلامی قم با بیان اینکه برخی مردم عراق در ایام اربعین چند خانواده در یک خانه زندگی میکنند و خانهشان را وقف زوار میکنند، گفت: مردم شهر زیارتی ایران مثل مشهد که از کربلا و نجف و ... نیز به لحاظ وسعت بزرگتر است، میتوانند بخشی از منزل یا اتاقی را در اختیار زوار قرار دهند، در این صورت انفجاری از ارتباطات و محبت رخ میدهد و این شهر زیارتی میشود.
امام رضا(ع) را در چارچوب حرم محدود نکنیموی بیان کرد: ولایت امام باید بسط پیدا کند و از این طریق صفاتی که ارزشی است به طراحی کالبد شهر تبدیل شود، اگر این زنجیره را بتوانیم هدایت کنیم، شهرمان زیارتی میشود یعنی امام رضا(ع) را در چارچوب حرم محدود نکنیم و فرهنگ امامت، محبت امام و معماری و ساختار حرم را به تناسب در کل شهر منتشر کنیم.
در ادامه این جلسه عدهای از حاضران به بیان نظرات و نقدهایی پرداختند. وی در پاسخ به سؤالی با محوریت اومانسیم اسلامی ابراز کرد: اگر خواست خدا را اصل قرار دهیم، به سعادت میرسیم زيرا سعادت انسان در تبعیت از خدا و ولایت مطرح است. انسان مهم است اما انسان اسلامی و در فضای شهری باید جریان پرستش را نهادینه کنیم.
حجتالاسلام پیروزمند عنوان کرد: از اینکه این طرحها در کوتاهمدت قابل انجام نیست نباید ترسید، در وضعیت فعلی باید اولویتبندی کرد؛ پیشنهاد من در این خصوص، شهرها و شهرکهایی که ساخته میشوند است و نیز بافت فرسوده شهرها که باید بازسازی شود.
وی اولویت سوم را اجراي آمایش مساجد، پس از ارائه طرح اطلس آنها دانست و در ادامه بیان کرد: غفلت بزرگ این است که پیوند میان خانه و مسجد و مدرسه را برقرار نکردهایم. بنابراين باید شهرداری و آموزش و پرورش همدل شوند زيرا با عملیاتی کردن این بحث، به هماهنگی و همافزایی برسیم.