مساجدی از عهد سلجوقی تا تیموری در تربت جام
گروه شهرستانها: آرامگاه شیخ الاسلام احمد ابن ابوالحسن جامی نامقی ترشیزی در شهرستان تربتجام استان خراسان رضوی، قرار دارد؛ در این بقعه، 10 مکان تاریخی وجود دارد که به صورت مختصر به توصیف سه بنای تاریخی گنبد سفید، مسجد عتیق و جامع نو که از عهد سلجوقی تا گورکانی است، میپردازیم.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از خراسان رضوی، آرامگاه شیخ الاسلام احمد ابن ابوالحسن جامی نامقی ترشیزی در شهرستان تربتجام، مجموعهای از بخشهای مختلفی چون گنبد سفید، مسجد عتیق، مسجد جامع نو و ... است که در دورههای مختلف توسط اردتمندان به ساحت شیخ احمد جام بنا شده است.
مسجد عتیق
مسجد عتیق قدیمیترین بخش مجموعه مزار شیخ احمد جام است که در قرن ششم به دستور سلطان سنجر سلجوقی با تولیت فرزندان شیخ ساخته شد. این مسجد شبستانی، بعدها با توجه به گسترش مجموعه تغییرات عمدهای کرد که در حال حاضر مسجد کرمانی و قسمتی از مسجد جامع نو را در خود جای داده است.
از ویژگیهای بارز این بنا آجرکاریهای خفته و راسته سقف، گچبری با ملات نفیس آن است که بر گرداگرد مقصوره و محراب، آیات سوره فتح نقش بسته است. این مسجد هم اکنون محل اقامه نماز جمعه بانوان است.
کتابت بسم الله الرحمن الرحیم، آیتالکرسی، یا محمدرسول الله(ص) و ... بر روی دیوارهای گلی این مسجد، به زیبایی معماری آن افزوده است. گچهای سنتی روی دیوارهها که برای تذهیب آیات الهی به کار رفته است، همچنان بر در و دیوار این مسجد خودنمایی میکند.
قسمتی از مسجد، معروف به محراب جنبان بود که در زمانهای گذشته حالت جنبانی داشته است، اما هنگام بازسازی محراب، معماری زیرین آن تخریب شده است. همین امر موجب شد که دیگر این محراب حالت جنبانی نداشته باشد. به طور کلی فضای معماری مسجد عتیق با ابعاد تقریبی 484 متر مربع شامل شبستان جرزهای آجری میشود.
گنبد سفید
در ضلع شمال غربی گنبدخانه، مسجدی واقع شده که به «گنبد سفید» معروف است و از آن به نامهایی چون «مسجد رواق» یا «مسجد سردر» یاد شده است. این بنا در سال 633 هجری قمری توسط سلطان سنجر سلجوقی ساخته و در سال 703 هجری قمری توسط ملک غیاثالدین محمد کرت توسعه یافت.
زیر بنای داخلی بنا به طور تقریبی، 64 متر را دربر گرفته و شامل دو شاهنشین است که هر دو با مقرنسکاری منحصر به فرد، خودنمایی میکنند. مصالح مورد استفاده برای ساخت گنبد سفید، خشت و آجر است، همچنین برای ایجاد مقرنسها نیز از گچ سفید به نحو مطلوبی استفاده شده است.
در نمای مسجد از کاشی با تلفیق آجر که نمایی هندسی دارد، استفاده شده است. در مسجد گنبد سفید، قبر ملک غیاثالدین محمد کرت و نیز آرامگاه شیخ شهابالدین اسماعیل واقع شده است.
داخل طاق نمای این مسجد، کتابت لااله الا الله به چشم میخورد. ستونهای این مسجد از چوب ساروچ، گل، پشم قالی، موی بز و ... ساخته شده که وسط دیوارههای این مسجد برای جلوگیری از تخریب در هنگام زلزله به صورت توخالی تعبیه شده است.
مسجد جامع نو
فضای داخلی مقصوره مشتمل بر شاهنشینهایی است که در بخش فوقانی آن ابتدا پوشش قوسی شکل و سپس گنبد مقصوره ساخته شده است. علاوه بر رسمیبندی زیبایی که پوشش میانی بنا را مزین کرده، در پوشش سقف شاهنشینها نیز همان نوع آراستگی تکرار شده است.
در بخش فوقانی هر شاهنشین، نورگیری تعبیه شده و بخشی از نور فضای داخلی مقصوره نیز از همین مکان تأمین میشود. وجود مقصوره با شکل چلیپا در میان بنا و شبستانهای ستوندار طرفین، تعادل معماری خوش منظری را برای مسجد جامع نو به وجود آورده است.
رواق شرقی با مسجد عتیق پیوند خورده و به همین دلیل، بخشی از آن تخریب شده است. وضعیت شبستانهای مسجد جامع به صورت جنوب شرقی ـ شمال غربی است که در دو سوی مقصوره، چلیپایی شکل یا گنبدخانه ساخته شده است.
این شبستانها به صورت فضاهایی ستوندار بوده و پوشش سقف آن نیز به شیوه «چهار ترک» است که در بین چهار ستون شکل گرفته است. ستونها هشت وجهی است و ادامه ترکهای پوشش شبستان بر روی آنها قرار گرفته و تا بخش تحتانی ادامه مییابد.
فضای شبستان فاقد هر گونه عناصر تزیینی بوده و تنها یک بنای ساده آجری مستحکم است. به استناد متون تاریخی و شواهد موجود، بنای «مسجد جامع نو» به اهتمام «جلال الدین فیروزشاه» در عهد زمامداری میرزا شاهرخ ابن تیمور گورکان در سال ۸۴۶ هجری قمری ساخته شده است.
