ممنوعیتها در حوزه هنر غالبا حاصل تحقیق فقهی نیست/ چانهزنی و فشار؛ بیشترین عوامل
گروه فرهنگی: رئیس دفتر طرح و برنامه مدرسه اسلامی هنر با اظهار این مطلب که هنر به عقیده بسیاری از فقیهان به خودی خود مستحب است، تأکید کرد: ما حکومتی داریم که میخواهد در سیاستگذاری بر پایه اسلام عمل کند، اما بخشهای وسیعی در تصمیمگیری برای هنر، سلیقهای و دورهای است و بسیاری از تغییر احکام و ممنوعیتهای حکومتی در حوزه هنر، حاصل تحقیق فقهی و کار علمی نبوده بلکه در نتیجه چانهزنیها، تغییر زمانه، فشار یا رواج در جامعه صورت گرفته است.
حجتالاسلام مهدی همازاده، رئیس دفتر طرح و برنامه مدرسه اسلامی هنر قم و مسئول دبیرخانه همایش فقه و هنر، در گفتوگو با خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از خراسان رضوی، با بیان این مطلب که هنر اسلامی بیشتر بر پایه آموزهها و نظریهها در فلسفه، عرفان و بعضی تفسیرهای قرآن تئوریپردازی میشود، اظهار کرد: در این منابع بیشتر نکتههای ایجابی در رابطه با هنر اسلامی بیان شده است، به این معنا که مؤلفههای هنر اسلامی بیشتر از این منابع به دست میآید اما در فقه، بیشتر خط قرمزها مشخص و جنبه سلبی هنر اسلامی مطرح شده است، البته این یک نقص در فقه به شمار میرود که برخلاف بسیاری موضوعهای دیگر به وجوه استحبابی و وجوبی هنر نپرداخته است.
وی در همین راستا به بیان حکم فقهی برخی هنرها در اسلام اشاره کرد و افزود: در فقه فقط به سه فرم هنری یعنی شعر، مجسمهسازی و غنا پرداخته شده و برای سایر فرمهای هنری مانند بسیاری موضوعهای دیگر میگوید اگر مفسده نداشته باشد، حلال است و اگر در خدمت مصالح، اخلاق، معنویت و نیکی قرار بگیرد مستحب و در برخی موارد واجب است.
علت نهی از سرودن شعر در منابع اسلامی
پژوهشگر فقه و هنر در همین راستا به برخی نهیها درباره سرایش شعر اشاره و بیان کرد: با وجود این نهیها، شاعرانی مانند سید اسماعیل حِمیَری که در منش فردی لغزش داشته و میگساری میکرده و همچنین شاعران دیگر مکتب خیر، از سوی اهل بیت(ع) مورد تشویق و ترغیب قرار میگرفتند، بنابراین نهیهایی که درباره شعر سرودن وجود دارد، یا مربوط به زمان، مکان و حالت خاصی بوده، یا بر کراهت و محتوای غیر نیک حمل میشود.
حجتالاسلام همازاده درباره حکم مجسمهسازی و سیر تحول این حکم در طول تاریخ نیز اظهار کرد: درباره مجسمهسازی، سیرهای در فقه وجود دارد که هرچه از قرون اول به سمت زمان حال پیش میآییم، محدودیتها کمتر شده است، در ابتدا، حکم حرام بودن نقاشی و ساخت مجسمه و هر تصویری هر چند تصویری ناقص از یک جاندار را شامل میشده است، به تدریج با جمعبندی و تفسیر عالمان از متنهای دینی، حکم حرامبودن مختص مجسمهسازی شد و نقاشی حلال شمرده شد و در آخرین حکم، ممنوعیت مربوط به مجسمه تمام بدن شد و این حکم از ساخت مجسمه سردیس برداشته شد.
وی با اشاره به حکم فقهی کنونی درباره مجسمهسازی، اضافه کرد: البته این حکم که ممنوعیت، ویژه ساختن تمام بدن جاندار باشد نیز همچنان مورد بحث و خدشه است و گفته میشود این احکام مربوط به بستر تاریخی و موضوع خاصی مثل بتپرستی و در واکنش به یک رویه اجتماعی بوده و در زمان ما که شرایط تغییر کرده ممنوعیتی وجود ندارد.
مسئول دبیرخانه همایش فقه و هنر حکم فقهی و دیدگاههای مختلف راجع به موضوع غنا و موسیقی را نیز بیان کرد و افزود: در موضوع غنا، برخی روایات، اسناد صحیح دارند و به شدت از غنا نهی میکنند که البته هیچ فقیهی با این حکم مخالفت نکرده اما بحث اصلی درباره چیستی غنا است که نظرهای مختلفی مطرح شده است از جمله اینکه برخی آن را «چهچهه زدن» تعریف کردهاند که به این تعریف خدشه وارد شده و سوال شده که چرا باید «چهچههزدن» حرام باشد.
وی در ادامه همین موضوع، بیان کرد: برخی نیز غنا را «لهو» دانستهاند که خودش کلمه مبهمی است و نیاز به تعریف دارد و برخی دیگر آن را چیزی میدانند که انسان را از یاد خدا غافل کند، در پاسخ به این نظر اخیر نیز این خدشه و سوال وارد شده که اگر غفلت از یاد خدا معیار حرامبودن باشد، بسیاری از کارها مانند لطیفه و جوک هم حرام میشود در حالیکه دلیلی برای حرامبودنش وجود ندارد.
لحاظ شرایط زمان در حرامشدن موسیقی
رئیس دفتر طرح و برنامه مدرسه اسلامی هنر قم با بیان این مطلب که غنا در بیان برخی به «بسترساز فحشا» تعریف شده است، اضافه کرد: عدهای نیز قائلاند که حکم حرام بودن غنا مربوط به زمان صدر اسلام بوده که دربار اموی و عباسی کنیزان را برای آوازخوانی در مجالس مردان استخدام میکردند و غنا به دلیل کاربردی که داشته حرام شده است بنابراین در زمان ما چنین حکمی وجود ندارد، خلاصه اینکه حکم مربوط به بخش خاصی از موسیقی است نه اینکه هر نوع موسیقی حرام باشد.
تعریف هنر اسلامی
حجتالاسلام همازاده در بخش دیگر این گفتگو به بیان تعریف هنر اسلامی پرداخت و با این توضیح که در این مقوله تعریفهای مختلفی بیان شده که شاید سودمند نباشد، ادامه داد: ما هنر اسلامی، هنر متعالی یا هنر قدسی را به طور اجمالی فرمی میدانیم که مفهومی معنوی، خیر و نیک را در صورتی زیبا بازنمایی کند، چه در قالب صوت، چه حجم مانند معماری و مجسمهسازی، چه در قالب تصویر مانند نقاشی و سینما و چه در قالب واژگان مانند ادبیات، داستان و شعر.
حجتالاسلام همازاده با اشاره به دیدار با رهبر معظم انقلاب در آذرماه 94 به مناسبت برگزاری همایش فقه و هنر، به بیان نظر ایشان درباره حکم موسیقی پرداخت و افزود: رهبر معظم انقلاب خواسته بودند برگزارکنندگان همایش را ببینند، در این دیدار ابوالقاسم علیدوست، دبیر علمی همایش گفتند، بیشتر روایتهای صحیح حرام یودن غنا در تفسیر آیه ششم سوره لقمان بیان شده و غنا را «لهوالحدیث» تعریف میکند اما ادامه آیه میفرماید، معیار حرام بودن محتوای آواز است که اگر محتوای گمراهکننده، مسخرهکردن دین و ... داشته باشد، حرام میشود، اگر این تفسیر صحیح باشد، دایره حرامبودن بسیار محدود میشود.
نظر رهبر انقلاب درباره حکم موسیقی در اسلام
وی در همین موضوع ادامه داد: رهبر معظم انقلاب از توضیح ایشان استقبال کردند و فرمودند، چه بسا بعد از غور در این مباحث، معلوم شود حرمت غنا و مجسمه از قبیل «منزوعات بئر» باشد یعنی اینکه با وجود اجماع درباره آن، جمعبندی منابع دینی حکم حرام بودن را بردارد.
حجتالاسلام همازاده در جمعبندی این بخش از سخنانش، بیان کرد: بنابراین حرام بودن در خصوص شعر مربوط به زمان، مکان و حالت خاصی است، در خصوص مجسمه مربوط به ساختن تمام بدن است و حرام بودن درباره غنا در حال حاضر مربوط به موسیقی طربانگیز یا مناسب مجالس عیش و نوش است که در این محدودهها نیز بحث و خدشه وجود دارد که چه بسا آنچه مورد نظر روایتها بوده با احکام فعلی متفاوت باشد.
هنر در اسلام مستحب است
حجتالاسلام همازاده در ادامه با اظهار این مطلب که هنر به عقیده بسیاری فقیهان به خودی خود مستحب است، به تبیین این نظریه پرداخت و ادامه داد: بسیاری اعتقاد دارند که حدیث «خدا زیباست و زیبایی را دوست دارد» به این معنا است که هنر به خودی خود بدون لحاظ چیز اضافه دیگر مستحب است، اگر چیزی به آن اضافه شد که در خدمت دین درآید ممکن است واجب هم بشود اما صرف کار هنری هر چند هیچ محتوای دینی و اخلاقی را هم بازنمایی نکند، اگر به فسق و فساد کمک نکند، مستحب است و خداوند آن را دوست دارد.
پژوهشگر هنر اسلامی با اشاره به موافقان و مخالفان ارجاع آثار هنری به فقه، اظهار کرد: اگر منظور از ارجاع این باشد که خط قرمزهای فقه درباره هنر را بیابیم، کار صحیحی است همچنان که درباره همه افعال باید این ارجاع صورت بگیرد که البته به جز مجسمهسازی، شعر و غنا در خصوص سایر حوزههای هنر، خط قرمز مخصوصی نداریم و معیار، مفسده داشتن یا نداشتن است.
وی در همین راستا با بیان اینکه اگر هدف از ارجاع به فقه، یافتن مؤلفههای ایجابی هنر و به طور مثال سینمای اسلامی باشد، صحیح نیست، افزود: واضح است که چنین دیدگاهی درست نیست چراکه ما منابع دیگری مانند حکمت، فلسفه، عرفان برخی تفسیرها و ... را داریم که منابع غنی هستند و میتوانند هنر اسلامی را به ما معرفی کنند اما نباید از خصوص فقه که بخشی از دین است چنین توقعی داشت و خود فقه و فقها هم چنین ادعایی ندارند بلکه فقه تنها مواردی را بیان میکند که انسان را از جهنم بازدارد.
سیاستگذاریها در حوزه هنر پایه و اساس علمی ندارد
حجتالاسلام همازاده در رابطه با ضرورت پرداختن به فقه و هنر، اظهار کرد: ما حکومتی داریم که میخواهد در سیاستگذاری و تصمیمگیریها بر پایه اسلام عمل کند اما بخشهای وسیعی در تصمیمگیری برای هنر سلیقهای و دورهای است و بسیاری از تغییر احکام و ممنوعیتهای حکومتی در حوزه هنر، حاصل تحقیق فقهی و کار علمی نبوده بلکه در نتیجه چانهزنیها، تغییر زمانه، فشار یا رواج در جامعه صورت گرفته است.
وی در همین راستا با اشاره به موضوعهایی مانند بودجهدادن به یک کار هنری از بیتالمال، تصمیمگیری درباره ممیزیها، چگونگی حمایت از یک فعالیت هنری و ... اضافه کرد: همه این موضوعها میتواند بحث فقهی داشته باشد اما در حال حاضر براساس تحقیق علمی و فقهی درباره آنها تصمیمگیری نمیشود و کار با آزمون و خطا پیش میرود.
نگاه دستوری در علم، فرهنگ و هنر جواب نمیدهد
پژوهشگر حوزه فقه و هنر با تأکید بر اینکه ما در حوزههای علمی، فرهنگی و به ویژه هنر نگاه بخشنامهای و دستوری نداریم و نباید داشته باشیم، ادامه داد: علم، فرهنگ و هنر از مقولههایی هستند که از متن جامعه و اهلش میجوشد و رشد میکند و نمیتوان فردی را با تبلیغات، فشار و تحمیل، عالم، دانشمند یا هنرمند نشان داد.
وی در همین موضوع اضافه کرد: هنر اسلامی نیز هم به لحاظ نظری و هم عملی در جمع هنرمندان متعهد و نظریهپردازانی که هم هنر و هم دین و معنویات را میشناسند و به این سمت گرایش دارند، میجوشد.
دبیر همایش فقه و هنر در پاسخ به سوالی در رابطه با اقدامات لازمی که باید در حوزه هنر اسلامی صورت بگیرد، بیان کرد: تنها کاری که مسئولان باید انجام دهند، این است که خیلی مانعتراشی نکنند و بستر را برای کسانی که به هنر و فقه آشنا هستند و گرایش دارند، فراهم کنند و قوانین محدودکننده را بردارند، تا هنر اسلامی خود بجوشد.
مسئولان مانعتراشی نکنند
مسئول دفتر طرح و برنامه مدرسه اسلامی هنر قم با اشاره به تحصیل فاضلان جوان حوزوی و متخصص در فقه، فلسفه غرب، فلسفه هنر و عرفان و ... در این مدرسه، ادامه داد: این مدرسه تنها مرکزی است که رشته «حکمت هنر اسلامی» را که توسط پژوهشگرانش نوشته شده و توسط وزارت علوم تصویب شده است را ارائه میدهد و در رشته «حکمت هنر دینی» دکترا میدهد اما با این وصف، ما نه تنها در دورههای مختلف حمایت نشدهایم بلکه میبینیم از فعالیتمان جلوگیری و در مسیر ما سنگاندازی میشود.
وی در همین راستا به برخی نهادهای فعال دیگر در حوزه هنر اسلامی اشاره و ابراز کرد: علاوه بر این، هنرمندان متعهدی هستند که میخواهند کار کنند و به تولید اثر بپردازند و نیاز به حمایت دارند، همینکه بسترها برای آسانسازی کارشان از سوی مسئولان فراهم شود، کافی است و بیش از این نیازی نیست چراکه اگر این بسترسازیها صورت بگیرد، اتفاقهای مهمی خواهد افتاد.
