معراج پیامبر(ص) اولین کتاب تصویرگری در دوران صفویه است

لیلا تیموری، دانش آموخته تصویرسازی از پردیس هنرهای زیبا دانشگاه تهران و تصویرگر کتاب‌های کودکان و بزرگسالان در گفت‌وگو با خبرگزاری بین‌المللی قرآن( ایکنا) از خراسان رضوی، در مورد تصویرگری کتاب‌های مذهبی در ایران، گفت: معراج پیامبر اکرم(ص) اثر سلطان محمد از معروفترین تصویرگری‌های کتاب‌های مذهبی در ایران است که در دوران صفوی همزمان با اوج شکوفایی تصویرگری کتاب در ایران به تصویر کشیده شده است.
وی با بیان اینکه به عقیده بیشتر محققین کتاب ارژنگِ مانی یکی از اولین کتاب‌های مذهبی تصویرسازی شده در ایران است، افزود: در همین دوران یعنی قرن سوم میلادی، کتاب‌های دیگر اخلاقی و تعالیم زرتشتی هم وجود دارند که همراه با تصاویر هستند. در دوره اسلامی و به خصوص در دوره‌ای که ولایت‌مداران بر سرِ کار آمدند می‌توان از کتاب خاوران‌نامه نوشته ابن حسام خوسفی در قرن نهم هجری قمری یاد کرد که به دلاوری‌های حضرت علی(ع) می‌پردازد و در مکتب شیراز به تصویر درآمده است.
تیموری در ادمه اظهار کرد: در دوران صفوی همزمان با اوج شکوفایی تصویرگری کتاب در ایران، به تصاویری همچون معراج پیامبر(ص) و یا داستان‌های قرآنی برمی‌خوریم که نه به صورت مجزا بلکه به عنوان بخشی از کتاب هستند. معراج پیامبر اکرم(ص) اثر سلطان محمد از معروف‌ترین آنها است که در کتاب خمسه نظامی آمده و به صورت نمادین معراج پیامبر(ص) را به تصویر می‌کشد. در دوران قاجار با آمدن چاپ سنگی به ایران کتاب‌های مذهبی مصوری همچون افتخارنامه حیدری با تصویگری میرزا نصرالله وکتاب وسیله النجاه با تصویرسازی‌های مذهبی در اختیار مردم قرار گرفتند. بعد از آن نیز با نقاشی قهوه‌خانه‌ای رو به روییم که هرچند کتابی مصور نیست اما با تاثیر از مکتب عاشورا تحولی در تصویرگری مذهبی پدید آورد.
وی با اشاره به اینکه تصویرگری هم مانند بسیاری از رشته‌های هنری انواع خودش را دارد، گفت: می‌توان به تصویرگری کتاب کودک و نوجوان، تصویرگری مطبوعات و تصویرسازی تبلیغاتی اشاره کرد. در دنیای امروز از هنر تصویرگری در رشته‌های مختلفی استفاده می‌شود که پیش تولید انیمیشن از مهم‌ترین آنها است. طراحی شخصیت، استوری بورد، طراحی فضا برای بازی، انیمیشن و یا فیلم و همینطور پویانمایی (کمیک، استریپ) از دیگر موارد دنیای جدید تصویرگری محسوب می‌شوند.

تیموری اظهار کرد: یکی از ویژگی‌های اصلی تصویرگری کتاب کودک و به خصوص کتاب‌های مذهبی، ایجاد فضایی متناسب با دنیای کودک است که علاوه بر جذاب بودن بتواند بار معنایی متن را به دوش بکشد. تخیل یکی از بارزترین ویژگی‌های کودکان است به همین دلیل کودکان از آثاری که بستری تخیلی دارند استقبال بیشتری می‌کنند. در داستان‌های مذهبی نیز می‌توان با استفاده از عناصر نمادین به جای نمایش واقیعتِ صرف تا اندازه‌ای به این هدف نزدیک شد. البته در برخی از آثار استفاده بیش از حد از نمادها، فضایی نامفهوم برای کودک ایجاد می‌کند و دیگر جذابیت کافی برای کودک ندارد. یکی از موارد مهمی که در تصویرگری دینی برای کودکان مطرح است جنبه‌ی آموزشی مفاهیم دینی است که بسیار جای کار دارد. مسلمانان در ژاپن از مانگا(کمیک، استریپ ژاپنی) که بسیار پرطرفدار و جذاب است برای تبلیغ دین و آموزش تعالیم دینی استفاده می‌کنند.
وی افزود:هر چند تعداد زیادی تصویرسازی کتاب مذهبی وجود دارد که فاقد استانداردهای تصویری برای ارائه هستند و به همین خاطر اقبال خوبی در جذب مخاطب ندارند. اما با این حال هستند افرادی که با دغدغه‌ی شناخت صحیح دین پا به عرصه گذاشتند و با بهره‌مندی از هنرمندان تصویرگر متعهد و کارآشنا، بستری مناسب برای تعلیم آموزه‌های دینی به کودکان را فراهم می‌آوردند. هرچند این فعالیت‌ها اندک است اما می‌تواند نوید بخش باشد.

تیموری با بیان اینکه یکی از محبوب‌ترین تصویرسازی‌ها در دنیای امروز تصویرسازی فانتزی است که مخاطب آن نوجوانان و قشر بزرگسال است و همین‌طور تصویرسازی رمان‌های گرافیکی، پویانمایی و تصویرسازی کتاب‌های شعر از مواردی هستند که بیشتر مخاطبین نوجوان و بزرگسال را در نظر میگیرند، اظهار کرد: متاسفانه در ایران عامِ مردم تصویرسازی را با تصویرگری کتاب کودک می‌شناسند و حتی ناشرین هم بیشتر به نشر کتاب تصویری کودک تمایل دارند در صورتی که یکی از راهکارهای مهم در جهت افزایش کتابخوانی در نوجوانان، استفاده از تصویرسازی برای رمان‌های نوجوان و یا استفاده از پویانمایی است که به دلیل فقدان تولیدات داخلی متاسفانه قشر زیادی از نوجوانان ما این کمبود را با خواندن مانگا(کمیک‌، استریپ ژاپنی) و یا کمیکِ شرکت‌های دی.سی و مارول جبران می‌کنند که برخی از این آثار محتوای خیراخلاقی و تاثیرات مخرب برای نوجوان به همراه می‌آورد.

وی در ادامه گفت: تصویرسازی در قید و بند متن و موضوع قرار دارد در صورتی که نقاشی از این قید مستثنی است و هنری محض محسوب می‌شود، تصویرسازی هنری کاربردی است. در واقع هنرمند نقاش تنها در بند نمایش عواطف و احساسات خود بر روی پرده‌ی‌ نقاشی است اما تصویرگر با یک محدودیت روبرو است که برایش مسئولیت‌آور نیز هست و آن ارزش نهادن به مخاطبِ اثر است، تصویرسازی‌ای که توانایی انتقال موضوع به مخاطبش را نداشته باشد فاقد ارزش در حوزه تصویرگری خواهد بود.
تیموری عنوان کرد: تقریبا در تمام دنیا تصویرسازی کودک از جایگاه مهمی برخوردار است چرا که یکی از راه‌های موثر در آموزش کودکان استفاده از تصویرسازی است. تفاوت عمده‌ای که وجود دارد در نوع برخورد با موضوع و شیوه‌ی روایتگری است که با فرهنگ عامه آن منطقه در ارتباط است.
وی افزود: اکثر هنرمندانی که در زمینه تصویرگری از ائمه(ع) فعالیت می‌کنند سعیشان بر این است که از نمایش کامل چهره و اندام پرهیز کنند، در موارد زیادی نیز از تصاویر ائمه(ع) که در نگارگری ایرانی وجود دارد وام می‌گیرند که چهره با هاله‌ای از نور پوشانده می‌شود، مانند پی‌نمای داستان عاشورا اثر پرویز اقبالی.

تیموری با انتقاد از برخی آثار که در برخی ازجشنواره‌هایی که با موضوع عاشورا برگزار می‌شود، اظهار کرد: در برخی از جشنواره‌ها شاهد آثاری هستیم که به هیچ عنوان تصاویری درخور این واقعه عظیم را به نمایش نمی‌گذارند و بعضا جسورانه تصاویری از چهره و اندام معصومین(ع) را به نمایش می‌گذارند که ای کاش به صورت واقع‌نمایانه ارائه می‌شدند!
وی افزود: داوران نیز به واسطه خلاقانه بودن اثر آن را جزو منتخبین قرار می‌دهند. تخیل در این زمینه باید با چارچوب‌هایی خاص همراه باشد تا به تحریف کشیده نشود. شاید یکی از دلایل این اتفاقات عدم شناخت کافی از واقعه باشد، تصویرگر موظف است بر روی موضوعِ تصویرسازی‌اش تحقیق کند تا با اطلاعات دقیق دست به قلم ببرد، مخصوصا در زمینه مذهبی که تاریخ را نیز شامل می‌شود.
تیموری با بیان اینکه رشته تصویرگری تنها در مقطع کارشناسی ارشد و در چند دانشگاه دانشجو می‌پذیرد، افزود: بیشتر متقاضیان در این رشته به صورت آزاد در آموزشگاه‌ها مشغول به یادگیری می‌شوند.
وی در زمینه دلیل شور و اشتیاق جوانان برای آمدن به سمت تصویرسازی، گفت: در دوره کنونی به نظر می‌رسد یکی از دلایلش این باشد که تصویرسازی با تکیه بر طراحی، رنگ، تخیل و تنوع در کاربرد دنیایی پر جاذبه را به روی افراد علاقه‌مند به هنرهای تجسمی می‌گشاید. البته نباید فراموش کرد تصویرسازی نسبت به دیگر رشته‌های هنری ارزان‌تر و همچنین سهل الوصول‌تر است.
تیموری در ادامه عنوان کرد: تعداد تصویرگران روز به روز در حال افزایش است و بازار نشر اشباع شده، در این میان تعداد زیادی از تصویرگران به دلیل نبود کار به صورت شخصی و برای خودشان فعالیت می‌کنند، بنابراین در حال حاضر کم‌توجهی به کاربردهای دیگر تصویرسازی که در بالا به آن اشاره شد می‌تواند مشکل نیروهای بیکار را تا اندازه‌ای حل کند.  
وی با بیان اینکه در زمینه کتاب کودک فعالیت‌های زیادی در ایران انجام می‌شود، اظهار کرد: با وجود فعالیت‌های زیاد در این حوزه باز هم جا برای کار هست، چرا که هنوز هم در بازار کتاب کودک شاهد آثار نازل هستیم که بعضا کپی هم هستند، این امر به ناشران برمی‌گردد که برای ارزان تمام شدن کار از این شیوه استفاده می‌کنند. در دنیا تصویرگری کتاب کودک ارزش بسیاری دارد و با برگزاری دوسالانه‌ها و جشنواره‌های کتاب کودک سعی می‌کنند تا روحیه رقابتی را افزایش دهند که منجر به بالا رفتن کیفیت می‌شود. آخرین دوسالانه تصویرسازی در ایران چهار سال پیش آن هم بعد از ده سال برگزار شد!
تیموری با اشاره به اینکه یکی از مسائل مهم در تصویرگری کتاب جلب رضایت مولف است، گفت: در واقع تصویرگر با مولف تا انتهای کار در ارتباط است تا بتواند آنچه درنظر نویسنده است را به درستی به تصویر بکشد و در ادامه در مورد این که آیا مطلوبست که نویسنده موضوعاتی را در اختیار تصویر گر قرار دهد تا براساس آن تصویر گری شود، افزود: این امر بستگی به نویسنده دارد که تا چه اندازه با شیوه‌ی تصویرگر آشنا است و دست او را در کار باز می‌گذارد. مشکلاتی که در راضی نگهداشتن برخی مولفین وجود دارد سبب شده تا در بیشتر موارد تصویرگران کتاب کودک ترجیح می‌دهند داستان و ایده‌های خود را به تصویر بکشند.