بازتعریف «انذار» به عنوان یک اصل تربیتی منتشر شد
گروه اندیشه ــ مقاله «انذار، از روش تا اصل تربیتی» درصدد است با توجه به تعریفی که از این اصل در علوم تربیتی ارائه میشود جایگاه انذار را از یک روش به عنوان اصل تربیتی ارتقاء دهد.
به گزارش ایکنا؛ در نظامهای مختلف تربیتی، اصولی برگرفته از مبانی و با چشمداشت به روشها جهت نیل به اهداف تعیین میشود؛ لذا یکی از ارکان هر مکتب تربیتی «اصل»های تربیتی آن مکتب است؛ نظام تربیتی اسلام نیز از این قاعده مستثنی نیست؛ لذا اندیشمندان اسلامی طی قرون مختلف اصول متعددی را برای مکتب تربیتی اسلام با توجه به نگاه فلسفی، کلامی، عرفانی و حدیثی خود بیان کردهاند، اما تمرکز بر خود قرآن کریم و احصای این اصول از متن مقدس نیز یکی از مواردی است که توجه به آن ضروری است.
یکی از واژگان کلیدی در نظام تربیتی قرآن کریم که متعدد بیان شده واژه «انذار» است؛ مسئله انذار در نگاههای مختلف اندیشمندان اسلامی مورد توجه قرار گرفته و غالبا تمامی متفکران از آن به عنوان روشی ذیل یک از اصول و عمدتا اصل «عدل» یاد کردهاند، اما با توجه به تعریفی که از این اصل در علوم تربیتی ارائه میشود میتوان جایگاه انذار را از یک روش به عنوان اصل تربیتی ارتقاء داد.
حمیدرضا یونسی، پژوهشگر علوم قرآن و نیکو دیالمه، استادیار دانشگاه امام صادق (ع) در مقالهای با عنوان «انذار، از روش تا اصل تربیتی» که در پژوهشنامه قرآن و حدیث به انتشار رسیده است با تاکید بر واژه انذار در قرآن کریم و ارائه تبیینی از معنای لغوی و احصای خصوصیات معنایی این واژه در کاربرد قرآنی، تعریفی جامعه از این واژه ارائه دادهاند تا جایگاه این مفهوم در کاربرد تربیتی آن را از قواره یک «روش تربیتی» به میزان یک «اصل تربیتی» ارتقاء دهند.
پیش از آغاز بحث ضروری است با مطالعه مقاله تعریف دقیقی از واژه «انذار» ارائه شود. انذار در لغت به معنای «اخبار فیه التخویف» است. اگر خبری با رعب و وحشت همراه باشد مثل خبر دادن از یک جنگ بزرگ و ... انذار بر آن صدق مینماید. وجود خوف در مفهوم انذار اعمّ است از اینکه تخویف به دلالت مطابقی باشد یا دلالت التزامی و یا حتی دلالت عقلی. ویژگی سومی که در این ریشه نهفته است اینکه زمان تا وقوع آن وسیع است. به گونهای که لغتشناسان بر این گفتار تأکید دارند که در واژه «نذر» سه خصوصیت نهفته است: آگاهی رساندن، ترساندن و وسعت زمان.
در قدم نخست، اولین مسئلهای که مطرح میشود این است که چه کسانی صلاحیت قرار گرفتن در جایگاه انذار را دارند. به باور نویسندگان این مقاله بررسی آیات قرآن کریم نشانگر آن است که منشا انذار، خود وحی است و اصلا وحی نازل شده است تا انذار دهد و وحی، همان منذر است. حال با توجه به اینکه خدای تعالی خارج از ظرفیت انسان و جدای از تناسب وجودی او به او تکلیف نمیکند، «انذار» این ویژگی را نیز طبق آیات قرآن کریم با خود داشته و منذر نیز باید نسبت به این مسئله هوشیار باشد. از آنجایی که عمل انبیا در طول عمل الهی قرار دارد قرآن کریم اولین متولیان انذار را انبیای الهی معرفی میکند.
پرسش دیگر در کشف خصوصیت انذار این است که مخاطب انذار کیست. به استناد آیات قرآن کریم «بشر» مخاطب منذر است و با توجه به سیر آیات، این رتبهبندی به دست میآید که پنچ گروه عالمین، بشر یا ناس، قوم، عشیره و آباء مورد خطاب انذار هستند. گستردگی انذار در سطح تمام بشریت است و در لایههای مختلف اجتماعی از قبیل: جامعه، قوم، قبیله، عشیره و خانواده کارکرد دارد و با توجه به عملکرد پیامبر (ص) مبدأ انذار، نزدیکان هستند؛ چراکه پیامبر (ص) رسالت خود را با بیم دادن به خویشاوندان نزدیکش آغاز نمود.
موضوع دیگری که در این پژوهش مورد واکاوی قرار گرفته است وجه تمایز واژه «انذار» با واژگان مرادف از جمله «تبشیر» است. از دیدگاه مولف شواهد قرآنی دال بر این است که انذار، عمومیتی دارد که در تبشیر نیست؛ چون انذار شامل مومنان و کفار میشود و ممکن است در بعضی موارد سازنده نباشد و کفار معاند به سبب سرپیچی و طغیان، بدان هدایت نیابند و دچار عذابهای سخت الهی شوند. به عبارتی انذار دو جایگاه میتواند داشته باشد: یکی سطح عمومی است که در برخورد اولیه با بشر است و دیگری پس از اعراض جهت اتمام حجت بیان میشود.
در تبیین نتایج حاصلشده از این پژوهش قرآنی میخوانیم: «با توجه به معنای لغوی و خصوصیاتی که از این لغت در کاربرد قرآنی آن حاصل شده است میتوان با تعریفی جامع از انذار آن را اینگونه تعریف کرد: کلامی خبری- در مقابل انشاء و تاکید بر احتمال صدق و کذب ـ. روشن و واضح که مسبوق به آگاهی یا منجر به آگاهی مضاعف شده و متعلق آن امری هشدار دهنده است که از طرف انذار دهنده از روی دلسوزی و محبت با تکیه بر عقلانیت، لحاظ کردن وسعت زمان و در نظر گرفتن اختیار مخاطب بیان شده تا انگیزه لازم برای تخذیر و تحریم از عمل یا تحریک و ترغیب عمل جهت رسیدن به یکی از دو هدف اتمام حجت و هدایت به وجود آید».
یادآور میشود، مقاله «انذار، از روش تا اصل تربیتی» تالیف حمیدرضا یونسی، عضو مرکز مطالعات میان رشتهای قرآن جهاددانشگاهی و نیکو دیالمه، استادیار دانشگاه امام صادق (ع) در ۱۴ صفحه در شماره ۲۱ پژوهشنامه قرآن و حدیث ویژه پاییز و زمستان ۱۳۹۶ به انتشار رسیده است.
