فقه؛ امری اخلاقی ـ رفتاری/ برجستگی وجوه فردی فقه در سدههای گذشته
گروه معارف- استاد دانشگاه باقرالعلوم با اشاره به اینکه فقه جاری امامیه مشتمل بر مجموعه احکام اخلاقی است، گفت: بسیاری از افراد، فقه را یک نظام حقوقی میدانند که من این ادعا را قبول ندارم و آسان نیست، اما فقه را امری اخلاقی ـ رفتاری میدانم که وجوه فردی آن برجسته است و به گمانم فقه در سنت چند صد ساله ما آنچنان که محقق شده، بیش از آنکه اجتماعی شود، فردی است.
به گزارش ایکنا از خراسان رضوی، حجتالاسلام علی طالقانی، استاد دانشگاه باقرالعلوم در سلسله نشستهای «معرفت، دین و اخلاق» با موضوع «مناسبات فقه بر اخلاق» که شامگاه پنجم خردادماه در تالار شهر مشهد برگزار شد، با بیان اینکه فقه؛ شناخت و دانش شریعت است و لازم است بین دانش و نهاد شریعت تفکیک انجام شود، گفت: در واقع منظور از نهاد شریعت، مجموعهای از افرادی که فقه دانسته میشوند، قدرت سیاسی، اختیاری و ... دارند و یک نهاد اجتماعی هستند. در واقع تلقی من از فقه، مجموعهای است معرفتی که مشتمل بر احکام اخلاقی است و این احکام به عبارتی احکام اخلاقی شرعی هستند و ادعا میشود از آنچه اوامر و نواهی الهی دانسته میشود، اخذ شده است.
وی اضافه کرد: ادعای غزالی اگر چه در مجموع یک نگاه تحقیرآمیز به فقه دارد اما بحث او اساسا تعارض، تضاد و یا بی نیازی ما از فقه نیست، بلکه تفاوت فقه با علم مکاشفه است. او تاکید میکند که علم فقه شرط کافی برای سعادتمند شدن نیست و با فقه نمیتوان تمام فضائل اخروی را به دست آورد.
این استاد دانشگاه باقرالعلوم گفت: در واقع غزالی علیرغم اینکه اشعری است، معتقد است اخلاق باید پیش از آنکه به جوانب رفتار و اعمال توجه داشته باشد به قلب مرتبط است و او در نظر دارد که بیشتر به معانی توجه کند.
چیستی فقه
طالقانی در خصوص فقه و چیستی آن عنوان کرد: اولا فقه جاری امامی شیعه اثنی عشری مشتمل بر مجموعهای از احکام اخلاقی است که این احکام از آنچه فرمان الهی دانسته میشود، اخذ شده است، ثانیا نشان دادن نادرستی این احکام اخلاقی موجود در فقه جاری امامیه بنا بر دو دیدگاه مهم موجود در فلسفه اخلاق معاصر ناشناختگرایی و دیگری واقعگرایی اخلاقی چندان آسان نیست. تضادهایی که امروزه مطرح میشود تضاد بین مکاتب اخلاقی است.
وی با اشاره به اینکه فقه دیدگاههای مختلفی دارد، اضافه کرد: فقه جاری امامیه مشتمل بر مجموعه احکام اخلاقی است. بسیاری از افراد، فقه را یک نظام حقوقی میدانند که من این ادعا را قبول ندارم و آسان نیست، اما پیش از آنکه فقه را حقوق بدانم و با دانش حقوق مقایسه کنم آن را امری اخلاقی ـ رفتاری میدانم و به جای اینکه وجوه اجتماعی ـ سیاسی فقه را برجسته ببینم، وجوه فردی فقه را برجسته میبینم. به گمان من فقه در سنت چند صد ساله ما آنچنان که محقق شده، بیش از آنکه اجتماعی شود، فردی است.
این استاد دانشگاه باقرالعلوم به لایههای مختلف اخلاق اشاره کرد و ادامه داد: در این میان اخلاق توصیفی که در خصوص خلق و خوی افراد، اخلاق هنجاری که همان موضوعی است که ما از آن به عنوان باید انجام داد، یاد میکنیم که دو وجه مهم دارد، یک وجه آن بحث صدور احکام اخلاقی است که ممکن است جزیی و خاص باشد، آنچه که مهم تلقی میشود اصول احکام اخلاقی است.
تقدم فقه بر اخلاق
وی گفت: در واقع به عقیده من، فقه بر اخلاق اهمیت و تقدم دارد و مناسبات اخلاقی نیز در این میان وجوه مختلفی دارند که یکی از آنها شباهتهای فقه با اخلاق و همچنین تفاوتهای این دو و تاثیرگذاری فقه بر اخلاق است.
این استاد دانشگاه باقرالعلوم در خصوص شباهتهای که وجود دارد، اضافه کرد: در خصوص شباهتها میتوان گفت که اخلاق مشتمل بر ارزشها است و البته بسیاری از موضوعات مشتمل بر ارزشها مانند زیبایی شناسی، هنر و ... هستند، اما ارزشهای زیباییشناسی با ارزشهای اخلاقی کاملا متفاوت هستند.
طالقانی با بیان اینکه به نوعی ارزشهایی که در فقه وجود دارند، شبیه ارزشهای اخلاقی هستند، عنوان کرد: در واقع مهمترین مفاهیمی که بیانکننده ارزشهای اخلاق هستند؛ خوب و بد و از طرفی نیز باید و نباید و یا معادلهای فقهی آن مانند واجب و حرام است. این نکته مهم به نظر میرسد که ارزشهایی که در فقه وجود دارند، اخلاقی هستند و اهدافی را نیز مانند سعادت و رستگاری دنبال میکنند.
وی در خصوص تفاوت ارزشهای اخلاقی موجود نیز اظهار کرد: در سالهای اخیر در مطبوعات کشور به دلایل سیاسی به تفاوتهای اخلاق و فقه دامن زده شد. همچنین بهتر نشاندن اخلاق و به تدریج خواهان محدود شدن فقه در چهارچوب اخلاق شدهاند. به همین دلیل تاکید بر تفاوتها بسیار مهم هستند. در همین راستا نظامهای اخلاقی متفاوت و غیردینی اعم از نظام اخلاقی لیبرال، مارکسیستی و ... وجود دارند.
هر نظام اخلاقی، نظام دینی نیست
این استاد دانشگاه باقرالعلوم تصریح کرد: هر نظام اخلاقی در واقع نظام دینی نیست چه بسا اینکه فقه باشد. اخلاقها به چندین دسته از جمله اخلاق بودایی، هندویی، مسیحی، یهودی و اسلامی تقسیم بندی میشوند. اخلاق غیردینی مانند اخلاق ارسطویی که به شدت در آثار اخلاقی جهان مانند امام محمد غزالی تاثیرات خود را داشته است. همچنین به نظر میرسد که فقه عمل محور و در سراسر فقه در خصوص رفتارها و عمل صحبت شده است.
وی افزود: البته جالب است بدانید که نظامهای اخلاقی معاصر عمدتا عمل محور در مقابل نظام اخلاقی ارسطویی که صفتمحور و خصلتمحور است. صفات اخلاقی پیش از رفتار اخلاقی تاکید میکند و بر فضائل و رذائل اخلاقی تمرکز دارد تا بر اینکه رفتارها تاکید داشته باشد.
تاثیر اخلاق ارسطوی بر اخلاق نگاری جهان اسلام
طالقانی اظهار کرد: به عقیده من در ذهن بسیاری از عالمان حوزوی ما نیز تمایز روشنی میان اخلاق و فقه وجود دارد که ناشی از تاثیرپذیری از اخلاق ارسطویی است. ما میدانیم که اخلاق نگاری در جهان اسلام به شدت تحت تاثیر اخلاق ارسطویی بوده است، حتی افرادی مانند غزالی سعی کردهاند که اخلاق اسلامی بنویسند.
وی اظهار کرد: غزالی، علی رغم آنکه یک متکلم برجسته اشعری است و علی رغم اینکه فیلسوفان رسمی جهان اسلام؛ مشاء را تکفیر کردند، همچنین گفته میشود فلسفه پس از او در جهان اسلام حتی با دفاعهای ابن رشد قد راست نکرد. با وجود همه این عوامل میدانیم که کلام او تحت تاثیر حکمت سینوی و مشاء بوده و مشائی شدن کلام اشعری عمدتا با غزالی شروع و با فخر رازی به اوج خود میرسد. در واقع میتوان گفت که غزالی یک متکلم متاثر از مشاء سوفی است و انگارههای ارسطویی را دارد.
این استاد دانشگاه باقرالعلوم عنوان کرد: برخی از سخنوران و نویسندگان معاصر خواستهاند با استفاده از سخنان غزالی در ابتدای احیای علوم دین بر فقه اسلامی بتازند و آن را به مطالب غزالی در ابتدای احیای علوم ارجاع دادهاند.
انتهای پیام
