تمرکز گفتمان نبوی در «غدیر» بر مبنای الگوهای زبانشناسی معاصر چیست؟
گروه فرهنگی - دبیر علمی یازدهمین اجلاس سالانه بزرگداشت غدیر در نخستین شب این اجلاس، روش فهم غدیر، مبتنی بر الگوهای زبانشناسی معاصر را تشریح کرد.
به گزارش ایکنا از خراسان رضوی، هادی وکیلی که در نخستین شب اجلاس سالانه غدیر، پیرامون متدولوژی فهم غدیر مبتنی بر الگوهای زبانشناسی معاصر سخن میگفت، اظهار کرد: پرسش اصلی در این بحث آن است که در واقعه غدیر که بخش مهم آن خطبه غدیر است، به اصطلاح زبانشناسان هسته سخت و نقطه تمرکز اصلی گفتمان نبوی چه بود و مبنای تحلیل نیز بر بهرهگیری از الگوهای مدرنی که در علم زبانشناسی در دهههای اخیر به آن توجه شده قرار دارد.
وی افزود: عالمان دانش زبانشناسی و به ویژه متخصصان تحلیل گفتمان زمانی که گفتمانی را تحلیل میکنند، سراغ متد و روشی میروند که معتقدند روش فهم دقیق و عالمانه یک سخن است و طرح بحث بنده نیز بر این اساس است.
عضو هیات علمی دانشگاه فردوسی مشهد ادامه داد: وقتی زبانشناسان اصطلاح گفتمان را استفاده میکنند، تعریفشان از گفتمان عبارت است از رویکردی ساختاری به متن که امکان اتصال متن به جنبههای جامعهشناختی را فراهم کند و نیز این واژه در سیر تکاملی خود به پیکره منسجم و معقول گفتار و نوشتار اطلاق میشود. به عبارت شفافتر، نظریه تحلیل گفتمان مدعی است هر گفتمان قابل دفاع و منطقی و نه گفتمان آشفته و بیمنطق، متکی بر یک مفصلبندی و پیکرهبندی منطقی است؛ به معنای اینکه تمام بخشهای این گفتمان آنچنان مفصلوار، نظاممند و ارگانیک به هم چسبیدهاند که اگر قسمتی از آن جدا شود، ساختمان فرو میریزد.
وکیلی اضافه کرد: مجموعه پیکربندی شده، منسجم و مرتبط معنادار با همه اجزا، یک گفتمان را تولید میکند. پس در این معنا، زمانی که زبانشناسان سراغ تحلیل گفتمان میروند، به دو مساله و ساحت توجه میکنند؛ ساحت اول، تحلیل بافت موقعیت و ساحت دوم تحلیل بافت متن است. همچنین، بافت موقعیت متوجه جامعهای است که گفتمان در آنجا تولید شده و بافت متن ناظر و متوجه به درون گفتار و رفتار گوینده و عرضهکننده گفتمان است.
وی عنوان کرد: همانگونه که میدانیم، معمولا در مورد اصل داستان غدیر اختلاف مهمی وجود ندارد به این معنا که تقریبا همگان اعم از شیعه و غیرشیعه پذیرفتند که واقعهای به نام غدیر، در ذیالحجه سال ۱۰ هجری رخ داده است و نیز بزرگان و عالمان اهل سنت هم در این قضیه اجماع نظر دارند و اصل مساله را انکار نمیکنند. به ویژه بعد از کار علامه امینی که در اثبات اسناد و مدارک غدیر صورت داد و عمدتا بحث در دهههای اخیر متمرکز بر دلالت معنای غدیر و به ویژه لفظ «مولا» شده است به این معنا که این لفظ که حاوی معانی متعددی از جمله معنای پرتکرار «دوست» است چراکه شیعه به معنای سرپرستی و رهبری در آن توجه کرده است.
دبیر علمی یازدهمین اجلاس سالانه بزگداشت غدیر تصریح کرد: برای فهم واقعه غدیر، عبور میکنیم از خطایی که برخی دشمنان و دوستان مرتکب شده و واقعه غدیر را در حد حدیث غدیر تقلیل دادند. حدیث غدیر صرفا یک متن گفتاری است ولی واقعه غدیر یک گفتار در ظرف یک مکان، زمان و جامعه و هویت بیرونی اجتماعی تاریخی است و باید حدیث غدیر را در این ظرف بفهمیم کما اینکه تمام دین و ادبیات قرآنی را نیز باید در ظرف خود به درستی بفهمیم.
وکیلی در باب بافت موقعیت و بافت متن غدیر به لحاظ تحلیل گفتمانی گفت: تحلیل بافت موقعیت غدیر یعنی بافت زمانه و جامعهای که در آن حدیث و واقعه غدیر ارائه و عرضه شده است. جامعهای که در آن غدیر اتفاق افتاده عبارت است از جامعه عرب، جاهلی و نومسلمان که هنوز به ادله آشکار تاریخی زمینه بازگشت، احیای جاهلیت و ارتداد را دارد و این نخستین واقعیت در اختیار یک گفتمانشناس است. همچنین شواهد فراوان درونمتنی و برونمتنی نیز برای آن موجود است. به طور مثال، نص قرآن مسلمانان در آیه «قل لم تومنوا ولکن قولوا اسلمنا...» فراوان تاکید بر این دارد و ما به عنوان مورخ پس از حادثه، واقعیت این جامعه را همینطور میشناسیم و شواهدی از احیای جاهلیت و بازتولید رفتار جاهلی در زمان پیامبر و بلافاصله پس از رحلت پیامبر(ص) داریم.
وی افزود: نکته دوم در تحلیل بافت آن است که جامعهای که با آن مواجهیم، در آستانه رحلت پیامبر(ص) است و در خطبه غدیر نیز به آن اشاره شده که حداقل برای آنها دو شان و هویت مهم دارد؛ یکی رهبر دین و دیگری رهبر سیاست و حکومت. بنابراین، خطبه غدیر در شرایط یک جامعه متزللِ در آستانه بحران و مدیری که تابهحال این بحران را مدیریت کرده و حال در آستانه رفتن بوده، رخ داده است.
این استاد دانشگاه خاطرنشان کرد: نکته سوم تحلیل بافت موقعیت، توجه به مکان و جمعیت مخاطب خطبه است. پیامبر(ص) این خطبه را در بیابان جحفه، برکه غدیر و در حضور صدهزار جمعیت و موقعیتی که به لحاظ آب، هوا و زیستی و اجتماعی آمادگی ندارد فرمودهاند. پس این موقعیت جامعهای است که خطبه غدیردر آنجا خوانده شد.
وکیلی تصریح کرد: بافت متن یعنی برگشت به خود خطبهای که بیان و ابلاغ شد. نکته اول تحلیل بافت متن این است که در این متن یک مساله یعنی اعلام ولایت علی(ع) مهم است. تاکید متون روایی بر این است که بین این متن و آیات قرآن نسبتی وحود دارد، مثل آیه «یا ایها الرسول بلغ ما انزل الیک من ربک...» و زمانی که توجه میکنیم میبینیم خواننده این خطبه، یعنی پیامبر خدا(ص) انگار به شدت نگران ارائه آن است و میترسد از آن که آنها اساس دین را زیر سوال برده و دچار مشکل کنند.
وی گفت: اینکه در متن خطبه فراوان تکرا میشوند که پیامبر(ص) احساس نگرانی دارند و نیز این که ایشان از جملاتی چون «الست اولی بکم انفسکم» پیش از بیان عبارت «من کنت مولاه» استفاده میکنند، قرائن درونمتنی ما است که میگوید بافت متن اجازه هر قرائتی را نمیدهد.
دبیر علمی یازدهمین اجلاس سالانه غدیر بیان کرد: حال اگر متممهای تاریخی را نیز بیافزاییم، یک پژوهشگر الگوی زبانشناسی تحلیل گفتمان در بررسی مساله به دو احتمال و جواب میرسد؛ احتمال نخست آن است که به طور مثال، از بین چند معنایی که برای کلمه «مولا» در نظر گرفته شده، معنای «دوستی» را اراده کنیم. حال اگر معنای سرپرستی را درون گفتمان بگذاریم و گزارههای گفتمان را مجددا بررسی کنیم و این کلمه را به معنای سرپرستی بگیریم و پیامبری که رهبر سیاسی و دینی بوده، جامعهای که نگران رفتن پیامبر است و از جاهلیت انتقال موقت به اسلام پیدا کرده را مرور کنیم، در چنین شرایطی میبینیم که پیامبر در روزهای آخرین عمرش به مردم میفرماید نگران نباشید که اگر من از بین شما میروم، خدایی که مرا به رسالت مبعوث کرده، جایگزین، وصی و اخی و خلیفهای قرار داده و علی(ع) مولا و امیرالمونین پس از من است.
وکیلی تاکید کرد: بنابر آنچه گفته شد، در یک تحلیل گفتمانشناسی نمیتواند واقعه غدیر مورد مفاهمه علمی و روشمند قرار گیرد ؛الا این که برای مفهوم ولایت و مولا در این متن و واقعه، معنای رهبری و سرپرستی مطلقه را در نظر بگیریم که البته به رهبری دین و دنیا و رهبری علمی و معنوی در تمام ابعاد اطلاق میشود.
انتهای پیام
