حرم رضوی؛ تاریخ زنده عینی و متبلور

به گزارش ایکنا از خراسان‌رضوی، محمد‌هادی زاهدی، مدیر اندیشگاه رضوی در نخستین نشست تخصصی «حفظ و مرمت گنجینه معماری حرم مطهر رضوی؛ ضرورت و رویکردها» که روز گذشته، 14 مردادماه به همت سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی و با حضور اکبر حاجی‌ابراهیم برزگر، استاد معماری دانشکده شهید بهشتی تهران، کمیل ضرابی، مدرس دانشگاه و مدیرعامل سابق شرکت کاشی آستان قدس رضوی و محسن طبسی، استاد دانشگاه در بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی برگزار شد، با اشاره به تاریخچه محل کنونی حرم مطهر رضوی و اتفاقاتی که در طول تاریخ در این منطقه رخ داده است، اظهار کرد: حرم مطهر رضوی به عنوان یک تاریخ زنده عینی و متبلور مقابل چشمان ما است و حتی اگر وجود منور امام رضا(ع) در این مکان نبود، این بنای برجای مانده از تاریخ خود شایسته اهمیت بود.

وی ادامه داد: وجود گوهر تابناک عالم آل محمد(ص) این بارگاه اهمیتی آسمانی یافته است و هر خشت، نگاره و هر هنری که در این بنا به‌کار رفته شایسته توجه بسیار و دقت فراوان است و ما در مواجهه با این موضوع باید از روش‌های کاملاً عالمانه و مبتنی بر اندیشه و تفکر بهره ببریم تا کوچک‌ترین آسیبی به معنای عام کلمه به هیچ گوشه‌ای از این بنای فخیم که یک موزه بزرگ، یک اعتبار بسیار ارزشمند برای ما ایرانیان و یک نمایشگاه عظیم از هنر ایرانیان را در فراروی مخاطبان خود می‌گذارد، نرسد و با اهمیت جدی و با روش‌های عالمانه با این بنای بزرگ مواجه شویم.

مدیر اندیشگاه رضوی بیان کرد: اندیشگاه رضوی این مقوله را به عنوان یکی از مقولات شایان بحث و گفت‌وگو را در دستور کار خود قرار داده است تا دیباچه‌ای برای بحث‌های جدی‌تر درباره هنری‌های عظیمی که در این بنا به کار رفته است، باشد.

 مأموریت‌های سازمان توسعه حریم حرم
در ادامه سعید مهرپویا، معاون طرح و برنامه سازمان عمران و توسعه حریم حرم حضرت امام‌ رضا(ع) بیان کرد: یکی از مأموریت‌های سازمان توسعه حریم حرم، حفاظت و نگهداری، مرمت و نظارت بر حریم حرم است که پس از حکم مقام معظم رهبری به تولیت آستان قدس رضوی و تأکید ایشان در این خصوص این مجموعه اهتمام جدی‌تری بر این موضوع داشته است.

معاون طرح و برنامه سازمان عمران و توسعه حریم حرم حضرت امام رضا(ع) افزود: معماری در بستر خاک فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و تاریخی هر سرزمین شکل می‌گیرد و به نوعی آثار معماری نمودی از معناها و مفاهیم مستتر در هر جامعه هستند، اما وقتی این معماری به فضاهای زیارتی وابسته می‌شوند، محملی مناسب برای انتقال مفاهیم معنوی می‌شود.

وی با بیان اینکه منابع مفتوح ما در حوزه معماری بسیار ناقص است و گسست‌های جدی در این خصوص داریم، گفت: حرم مطهر رضوی یکی از قابل‌اعتمادترین مراجع ما برای فهم آداب زیارت و استناد کردن به آن است.

مهرپویا بیان کرد: حرم امام رضا(ع) به دلیل تبلور تاریخ در آن تمایز خاصی با سایر حرم‌ها دارد و از زمانی که میزبان امام‌رضا(ع) شده، همواره اصلاحاتی برای توسعه آن به انجام رسیده است و هنرمندان بسیاری در آن هنر خود را به نمایش گذاشته‌اند.

معاون طرح و برنامه سازمان عمران و توسعه حریم حرم حضرت امام رضا(ع) با اشاره به چالش‌های پیش‌رو برای مرمت و بازسازی حرم مطهر رضوی اظهار کرد: بسیاری از منشورها، دستورالعمل‌ها و ضوابط موجود در میراث خاستگاه آن خارج از ایران است و به لحاظ معنایی و ترجمه‌ای که از واژگان شده گسستی وجود دارد. همچنین چون همواره حرم میزبان زائران و مجاوران است نمی‌توان به آن رویکرد موزه‌ای داشته باشیم و باید بپذیریم زنده و دائما در حال استفاده است.

وی افزود: این تمایز جدی ما را وادار کرده که کارگروهی با حضور پیشکسوتان و صاحب‌نظران حوزه مرمت تشکیل دهیم و محورهایی برای سامان‌دهی مرمت و حفاظت از حرم تعیین کنیم و این محورها شامل وجوه مبانی نظری، فکری، حفاظت و بازنگری است.

مهرپویا بیان کرد: تغییراتی که در حرم در سال‌های گذشته انجام شده باید توسط این کارگروه شناسایی و شناسنامه دقیقی از فضای کاربری جهت تدوین این دستورالعمل تهیه شود و در نهایت کار از مرحله نظر به مرحله عمل برسد.

معاون طرح و برنامه سازمان عمران و توسعه حریم حرم حضرت امام رضا(ع) گفت: بسیاری از مرمت‌کاران خبره و مطرح، یا در قید حیات نیستند و یا کهولت سن دارند، از این رو باید اصول و روش‌های آنان ضبط و ثبت و به آیندگان انتقال داده شود.

وی گفت: پایدارسازی فضاهای تاریخی از اهمیت زیادی برخوردار است و ما باید از این فضاها اطلاعات کاملی برای تصمیم‌گیری‌ها داشته باشیم.

‌کمیته‌ای برای ترمیم و نگهداری آثار ‌
در ادامه همچنین خلیل منبتی، معاون اماکن متبرکه و امور زائران آستان قدس رضوی طی سخنانی بیان کرد: حرم مطهر رضوی به عنوان موزه‌ای است که به صورت شبانه‌روز محل رفت‌وآمد صدها هزار نفر است. جمعیتی که در سال براساس آمار بین 25 تا 30 میلیون زائر به مشهد مشرف می‌شوند و به طور متوسط 300 میلیون بار تشرف به حرم داریم.

معاون اماکن متبرکه و امور زائرین استان قدس رضوی افزود: ابنیه اماکن متبرکه از دوره‌های مختلف تاریخ همچون دوره تیموریان، سلجوقیان و... است و برخی از ابنیه‌ها بیش از 700 سال قدمت دارند.

وی با ارائه پرسشی که اولویت ما باید زائر باشد یا معماری، گفت: اولویت هرکدام باشد، نحوه عملکرد ما با این موضوع متفاوت خواهد بود ما اکنون نمی‌دانیم کدام یک را انتخاب کنیم.

منبتی افزود: اگر اولویت با زائر باشد، در بسیاری از قسمت‌های مرکزی بافت حرم مانند درب‌های ورود و خروج باید تغییرات اساسی داده شود.

معاون اماکن متبرکه و امور زائران استان قدس رضوی با بیان اینکه برای ترمیم و نگهداری آثار حفاظت‌شده باید کمیته‌ای تشکیل شود، افزود: حادثه هیچ‌گاه خبر نمی‌کند و ممکن است زلزله بیاید لذا وجود این واحد موجب خواهد شد تا سریع قسمت‌های تخریب شده را ترمیم کنند.

تنظیم شناسنامه مرمتی
همچنین اکبر حاجی‌ابراهیم زرگر، استاد معماری دانشکده شهید بهشتی تهران بیان کرد: منشورهای جهانی درباره معماری وجود دارد اما در همه کشورها این منشور کاملاً قابل اعمال نیست، لذا این مسئله ضرورت طراحی منشور ملی را نشان می‌داد، از این‌رو این منشور در ایران در حال طراحی است که در گام اول منشورهای کشورهای مختلف ترجمه شود و سپس به صورت پیش‌نویس در اختیار مجمع بزرگ خبرگان در این زمینه قرار گیرد تا اصلاحات لازم را انجام دهند.

استاد معماری دانشکده شهید بهشتی تهران با ارائه پیشنهاد‌هایی درباره حفظ و مرمت حرم گفت: کمیته‌ای از خبرگان رشته مرمت تشکیل شود تا بر امور طرح‌های حفاظت و مرمت نظر کارشناسی بدهند، همچنین مجموعه‌ای از کتاب‌های معرفی بناهای شاخص منتخب حدود 300 بنای منتخب و شاخص از دوره‌های اسلامی از بازارها، حمام‌ها، خانه‌ها و مساجد جامع که شامل نقشه‌ها، عکاسی و توضیحات و مطالب می‌شود جمع‌آوری و مطالعاتی بر روی آن‌ها صورت گیرد.

زرگر تنظیم شناسنامه مرمتی توسط کارشناسان مجرب برای بناهای مدنظر را یکی دیگر از اقداماتی دانست که در خصوص حفظ و مرمت آثار باید انجام شود.

وی در ادامه بیان کرد: تهیه نقشه‌های دقیق، تهیه مطالعات تاریخ بناها، تهیه نقشه‌های آسیب نگاری و آسیب‌شناسی و در صورت ضرورت انجام کارهای مانیتوری و پایش از سوی کارگروه صورت گیرد.

استاد معماری دانشکده شهید بهشتی تهران گفت: بسیاری از آسیب‌ها توسط بررسی‌های نزدیک توسط کارشناس قابل تشخیص است که باید در دستور کار کارگروه قرار گیرد.

زرگر درباره اولویت زائر یا معماری گفت: جمعیت زائر در حال افزایش است اما اگر ما فقط سمت و سوی رفاه زائر را بگیریم، این تفکر منجر به تخریب بناهای قدیمی می‌شود.

وی بیان کرد: بخش از مسائل مربوط به رفاه و آسایش زائر قابل حل است، اما مرز دارد و تشکیل تیم مهندسی برای این مسئله کمک‌کننده خواهد بود.

ضرورت حفاظت و تدوین منشور داخلی
در ادامه این نشست محسن طبسی، رئیس دانشکده هنر ومعماری دانشگاه آزاد اسلامی مشهد طی سخنانی عنوان اظهار کرد: برای حفظ و مرمت آثار باید کار تدوین شناسنامه و کار مطالعاتی برای تهیه اسناد و مدارک اتفاق بیفتد و در کنار این‌ها نوشتن منشور هم صورت گیرد.

وی با بیان اینکه آنچه باید روی آن تمرکز داشته باشیم حفاظت است که از قسمت‌های مختلف حمایت، حفظ، نگهداری، تعمیرات و خانه‌داری تشکیل می‌شود، افزود: آنچه که تا به امروز مهم است نگهداری و در کنار آن تدوین یک منشور داخلی برای انجام این فعالیت‌ها است.

این استاد دانشگاه بیان کرد: اگر چه توان علمی و توان اجرایی ما بالا است اما بسیاری از مداخلات غیرفنی و کارشناسانه صورت می‌گیرد.

طبسی با اشاره به محورهای منتهی به حرم و وجود آلودگی و آشفتگی بصری در این محدوده گفت: شاید به لحاظ اداری و ساختار اجرایی وظیفه سازمانی دیگر باشد، اما در واقع این گونه نیست و تعامل جدی در این خصوص باید صورت گیرد.

توجه به تداوم آثار به کار رفته در حرم رضوی
در ادامه کمیل ضرابی، مدیرعامل شرکت کاشی سنتی آستان قدس رضوی طی سخنانی بیان کرد: حرم رضوی مجموعه بی‌نظیر و کم‌نظیر از مجموعه هنرهای ایرانی که در خدمت اسلام قرار گرفته است، این هنر بعد از اسلام یک شکل تعامل یافته‌ای پیدا کرده است.

وی افزود: در حرم مطهر رضوی مجموعه‌ای از اقدامات آینه‌کاری، کاشی‌کاری، تذهیب چوب و... وجود دارد.

ضرابی اظهار کرد: قبل از اینکه به نگهداری و مرمت آثار بپردازیم، باید به تداوم آن توجه کنیم، در معماری اسلامی رنگ‌ها مفهوم دارد و هرکدام در جای خاص خود قرار می‌گیرند.

مدیرعامل شرکت کاشی سنتی آستان قدس رضوی افزود: برای حفاظت از میراث حرم باید شورای عالی هنر و معماری آستان قدس به ریاست تولیت و با حضور اساتید برجسته کشور شکل گیرد و همه تصمیمات در خصوص حفظ و ترمیم آثار با تأیید این شورا صورت گیرد.
انتهای پیام