عرضه حدیث بر قرآن؛ عیاری جهت جلوگیری از جعل احادیث اهلبیت(ع)
گروه معارف ــ عضو هیئت علمی دانشگاه علوم و معارف قرآن دانشکده علوم قرآنی مشهد گفت: معیار «عرضه حدیث بر قرآن کریم» توسط پیامبر(ص) بهمنظور جلوگیری از جعل احادیث و نسبت دروغ دادن به آن بزرگواران مطرح شده است.
به گزارش ایکنا از خراسان رضوی، مجتبی نوروزی، عضو هیئت علمی دانشگاه علوم و معارف قرآن دانشکده علوم قرآنی مشهد، روز گذشته، سوم دیماه در نشست علمی مبانی و روشهای «عرضه حدیث بر قرآن کریم» که در دانشکده علوم قرآنی مشهد برگزار شد، اظهار کرد: موضوع عرضه حدیث و روشهای آن بر قرآن، یکی از موضوعاتی است که با نقد حدیث ارتباط دارد و به نوعی یکی از ملاکها و معیارهای نقد حدیث، نقد سندی و یا خارجی و نقد متن حدیث است که معیار داخلی نیز گفته میشود.
وی افزود: در اینجا بحث ما نقد متنی است و برای اینکه تشخیص دهیم که کدام یک از احادیث ائمه(ع) به لحاظ محتوا و متن درست است، در این خصوص میتوانیم براساس ملاکها و معیارهایی که از سوی این بزرگواران و همچنین عالمان مسلمان بر ما عرضه شده، درستی احادیث آنها را تشخیص دهیم.
نوروزی عنوان کرد: اما گفتنی است که معیار «عرضه آیات بر قرآن کریم» برای اولین بار توسط پیامبر(ص) مطرح شده و به جهت اینکه در زمان پیامبر(ص) بهگونهای بوده که به پیامبر(ص) نسبتهای دروغ فراوانی زده میشده، لذا پیامبر(ص) برای اینکه از دروغها در زمان پس از خودشان جلوگیری کنند و اجازه ندهند که روایات دروغ دیگری را نیز به ایشان نسبت دهند، از این رو راهحلی را برای اینکه ما بتوانیم این احادیث را به راحتی تشخیص دهیم مطرح فرمود و موضوع معیار عرضه حدیث بر قرآن مطرح شد.
مدیر گروه علوم قرآن و تفسیر دانشکده تربیت مدرس قرآن مشهد ادامه داد: این معیار، مهمترین معیار بررسی متن حدیث است و پس از پیامبر(ص) نیز تمام اهلبیت(ع) به آن پرداختهاند و همچنین این معیار نیز مورد توجه عالمان علم اصول هم قرار گرفته و در نزد اصولیات اخبار عرض معروف شده است. اخبار عرض اخباری هستند که برای شناخت اعتبار حدیث باید آن را بر قرآن عرضه کرد که اگر مورد موافقت با قرآن بود آن را عرضه و در غیر این صورت نمیتوان از آن استفاده کرد.
وی گفت: در طول تاریخ از از این معیار متنی در کنار معیار سندی استفاده میشده و عالمان برای تشخیص احادیث از آن بهره میبردند. اکنون نیز برای شناخت حدیث معتبر نیز به معیارهای سندی از جمله اینکه به ائمه معصوم(ع) منتهی شود، راویان آن افراد موثقی باشند و در نهایت نیز افتادگی در سلسله سند وجود نداشته باشد، استناد میکنند.
مدیر گروه علوم قرآن و تفسیر دانشکده تربیت مدرس قرآن مشهد تصریح کرد: البته این موضوع نیز مطرح است که ممکن است سند حدیثی صحیح باشد، اما محتوای درستی نداشته باشد، زیرا این احتمال وجود دارد که افرادی که احادیث را گردآوری میکردند، تنها هدفشان گردآوری بوده و به محتوای آن توجهی نداشتند، اما این در حالی است که تأکید اهلبیت(ع) بر روی سند حدیث نیست، بلکه تأکید بیشتر آنها بر روی متن و محتوای حدیث است و به همین دلیل بود که پیامبر(ص) این معیار را در زمان خود مطرح کردند.
وی گفت: در روایتی از پیامبر(ص) آمده که «همانا دروغ زیاد شده است و زیادتر نیز میشود» و سپس فرمودند «هرکسی که از روی عمد بر من دروغ ببندد، جایگاه او در آتش است»، یا در روایتی آمده پیامبر(ص) فرمودند که «ای مردم آنچه از من نقل شد و موافق با قرآن بود را بپذیرید و آنچه که مخالف با قرآن بود را نپذیرید»، در واقع ایشان در این احادیث پذیرش حدیث را موافقت با قرآن و یا عدم موافقت با قرآن، مطرح کردهاند؛ بنابراین با بررسی این روایات این نتیجه به دست میآید که روایاتی که وجود دارد با تعابیر مختلفی مطرح شدهاند.
ادعای متواتر در مورد روایات
نوروزی با بیان اینکه همواره تعداد اینگونه روایات عرضی زیاد است، اظهار کرد: در واقع باید گفت که تعداد این روایات به حدی زیاد است که در خصوص این روایات ادعای متواتر شده، که در این راستا برخیها مطرح کردند که این روایات متواتر اجمالی و برخیها هم این روایات را متواتر معنوی دانستهاند، بدین منظور که مفهوم و معنای این روایات متواتر است.
استادیار دانشگاه علوم و معارف قرآن مشهد عنوان کرد: نکتهای که در این خصوص وجود دارد این است که اخبار عرض در منابع شیعه جزو روایات معتبر بوده و تمام عالمان شیعی این امر را پذیرفتهاند، اما منابع اهل سنت این روایات را معتبر ندانستهاند، بلکه آنها را نیز جعلی میدانند.
عضو هیئت علمی دانشگاه علوم و معارف قرآن دانشکده علوم قرآنی مشهد بیان کرد: از این رو میتوان به چند روایت که از اهلبیت(ع) در خصوص احادیث عرضی آمده اشاره کرد، پیامبر(ص) فرمودند که هرچه که با قرآن موافق بود را من گفتهام و هرچه که مخالف با قرآن بود را من نگفتهام و در جایی دیگر نیز از امام باقر(ع) و امام صادق(ع) نقل شده که روایتی را از من بپذیرید که موافق با سنت قرآن باشد.
نوروزی گفت: در واقع این روایات و اخبار عرضی به دو صورت در روایات مطرح شده، اول اینکه بهصورت کلی درباره عرضه احادیث بر قرآن آمده، بدین منظور که از سوی پیامبر(ص) و اهل بیت(ع) نقل شده «احادیثی که از ما نقل شده را بر قرآن عرضه کنید و اگر موافق با قرآن بود بپذیرید و اگر موافق با قرآن نبود نپذیرید»، دسته دیگر هم در مقام تعارض این دو خبر آمده و گفته شده دو حدیثی که در تعارض با قرآن هستند، هرکدام که موافق با قرآن بود را بپذیرید و هر کدام که موافق نبود را نپذیرید و اینگونه راهحل تشخیص درستی حدیث را بر ما عرضه کردهاند.
استادیار دانشگاه علوم و معارف قرآن مشهد اظهار کرد: در این میان میتوان در خصوص این دو دسته از روایات نقل شده چند روایت را بیان کرد، روایتی از اهلبیت(ع) وجود دارد که گفته شده «هرچه از سخنان ما موافق با قرآن است بپذیر و هر آنچه را که مخالف قرآن بود را رها کنید» که این روایات در دسته اول قرار میگیرند.
نوروزی تصریح کرد: شخصی از امام صادق(ع) در مورد اختلاف حدیث سؤال کرد و ایشان گفتند که هرگاه حدیثی وارد شد که با آن شاهدی از جانب خدا و یا پیامبر(ص) یافتید، بپذیرید یعنی موافقت آن حدیث را با قرآن مطرح کردند، این روایت در دسته دوم قرار میگیرد و یا روایات متعدد دیگری که هریک از بزرگواران با الفاظ و تعابیر مختلف بیان کردهاند، اما وقتی به معنی آنها دقت کنیم متوجه خواهیم شد که محتوای تمام آنها یکی هستند.
مخالفان عرضه حدیث بر قرآن
وی بیان کرد: در این میان نیز تنها افرادی که میتوانیم آنها را مخالفان عرضه حدیث بدانیم اخباریون هستند، بدین جهت که آنها مبنایی دارند که عرضه حدیث بر قرآن را نمیپذیرند و میگویند که آن تعداد از آیات قرآن را میفهمیم که یک حدیث در مورد آنها آمده باشد که این دقیقاً نقطه عکس این موضوعی است که ما به آن اشاره کردیم.
نوروزی گفت: در واقع آنها بر این باور هستند که ظواهر آیات قرآن حجیت ندارد و آنها نمیتوانند به تنهایی آیات قرآن را بفهمند، بلکه درک آیات قرآن تنها از طریق روایات برای آنها ممکن است و آنها به نوعی معیار سنجش آیات قرآن را روایات میدانند و همچنین روایات را از آیات قرآن بالاتر میدانند؛ اما این در حالی است که روایات متعددی خلاف این موضوع را برای ما آورده و گفته شده که روایات باید براساس آیات قرآن سنجیده شوند. البته به این نکته هم باید توجه داشت که عرضه حدیث بر قرآن در مورد روایاتی است که دلیلی بر اعتبار آنها وجود نداشته باشد.
استادیار دانشگاه علوم و معارف قرآن مشهد بیان کرد: البته که تمام اخباریون نیز این نگاه را نداشته و تنها عدهای از آنها که افراطی هستند این نگاه را دارند و برخی از آنها نیز عرضه حدیث بر قرآن را قبول دارند.
عضو هیئت علمی دانشگاه علوم و معارف قرآن دانشکده علوم قرآنی مشهد عنوان کرد: در میان اهل سنت متأسفانه برخی از عالمان متقدم آنها در قرن دوم گفتهاند که احادیث عرضی، احادیث جعلی است و علمای بعد از قرن دوم نیز عیناً این نکته را تکرار کردند و گفتهاند که اینگونه روایات عرضی باطل و بیاساس است که از جمله این افراد میتوان به شافعی اشاره کرد.
وی تأکید کرد: از بررسی این موارد به دست میآید که تمام این تعابیر به دو امر برمیگردد، اول اینکه عدم مخالفت و دوم هم موافقت با قرآن است، تفاوت این دو امر این است که باید موضوعی که در حدیث مطرح شده عیناً در قرآن هم آمده باشد که در اینجا موافقت با قرآن مطرح میشود و در خصوص عدم مخالفت با قرآن نیز باید گفت که بسیاری از مسائل جزئی که در روایات مطرح شده، در آیات قرآن درج نشده و در اینجا نمیتوان تشخیص درستی آن را داد که در این صورت با مشکل برخورد میکنیم و چون هیچ مخالفتی با قرآن نشده میتوان آن را پذیرفت.
نوروزی اظهار کرد: این در حالی است که تصور برخی ازعلما این است که آنچه که در حدیث گفته شده عیناً در قرآن آمده باشد، اما آیتاللهالعظمی سیستانی گفته است که موافقت با قرآن در واقع بهمنظور موافقت با روح و کلیت قرآن است.
انتهای پیام
