داوری مقاله یک مسئولیت حرفهای است که باید توام با اخلاق باشد
گروه فرهنگی ــ معلم علم اطلاعات و دانششناسی دانشگاه فردوسی مشهد گفت: داوری مقاله یک مسئولیت حرفهای است که باید توام با اخلاق باشد. چنانچه جامعه دانشگاهی و فریخته از اهمیت اخلاق داوری آگاه باشد سلامت و کیفیت بیشتری در نشر علمی و پژوهشی برقرار خواهد شد.
به گزارش ایکنا از خراسان رضوی، رحمت الله فتاحی معلم علم اطلاعات و دانششناسی دانشگاه فردوسی مشهد، یازدهم دیماه در نشست تخصصی اصول و موازین اخلاق علمی در پژوهش که در دانشکده مهندسی دانشگاه فردوسی مشهد برگزار شد، در خصوص اخلاق داوری مقالههای علمی اظهار کرد: در ابتدا چند پرسش بنیادی مطرح میشود که چرا داوری مقالههای علمی از اهمیت بسیار بالایی برخوردار و گاهی اوقات سونوشتساز است، اخلاق داوری تحت تاثیر چه عواملی است، معیارهای اخلاق داوری کدام است، اخلاق داوری با چه چالشهایی روبروست و در نهایت چگونه میتوان اخلاق داوری را ترویج و نهادینه کرد.
وی در خصوص از اخلاق داوری تا کیفیت نشر دانش افزود: بخش اعظم دانش از طریق مقالههای علمی به جامعه و به نسلهای آینده انتقال مییابد، کیفیت این دانش تا اندازه زیاد به کیفیت کار داوران وابسته است و کیفیت کار داوران هم به اخلاق داوری بستگی دارد. اخلاق داوری تحتتاثیر وضعیت کلی سیاسی، اجتماعی و فرهنگی، امکان دمساز شدن داوران با جریانهای روز، نادیده گرفتن و کم بها دادن اصول اخلاق عمومی و نادیده گرفتن معیارهای اخلاق حرفهای است.
استاد پیشکسوت دانشگاه فردوسی مشهد عنوان کرد: نویسندگان همواره زیر ذرهبین هستند اما گاهی اوقات فقط زیر ذرهبین نیستند، بلکه با چالشهای بسیار سختی روبرو هستند. این چالشها میتواند از سوی سردبیران، اعضای هیات تحریریه، داوران، ویراستاران، خوانندگان، همکاران، دانشجویان، مراکز و نهادها باشد. مسئله داوری و رعایت حق از جمله مواردی است که باید موردتوجه قرار گیرد اما مانند هر فعالیت دیگری امکان نابسامانی و آشفتگی نیز وجود دارد. امکان بروز انواع تبانیها که میان نویسندگان، داوران، نویسنده و سردبیر رخ میدهد حتی امکان خطای علمی حرفهای به صورت کاملا ناآگاهانه، تا اندازهای ناآگاهانه و یا آگاهانه وجود دارد.
اخلاق داوری تا اندازه زیاد «فرهنگ وابسته» است
وی تصریح کرد: داوری مقاله، یک رفتار علمی حرفهای برای قضاوتی مبتنی بر چارچوبها و معیارهای اخلاقی است. فرآیندی ذهنی، اما مبتنی بر معیارهای عینی است. در هر مرحله از این فرآیند، این احتمال وجود دارد که ذهن داور دچار انحراف از اصول اخلاقی شود. در داوری باید اخلاق قضاوت ذهنی و شخصی تبدیل به فرآیندی عینی و ملموس شود. جلوگیری از بروز خطا در ارزیابی، پرهیز از اعمال سلیقههای شخصی و حفظ یکدستی و انسجام در ارزیابی از جمله پیامدهای داوری است.
فتاحی در خصوص معیارهای کلی برای قضاوت عینی گفت: در بسیاری از ارزیابیهای علمی و پژوهشی، پنج معیار کلی مانند اصالت، نوآوری، کیفیت، سودمندی و اثربخشی است که میتواند مورد توجه و تاکید باشد. اخلاق نقش بنیادی در این قضاوتها دارد. نیاز به معیارهایی مانند معیارهای شخصی مبتنی بر اخلاق عمومی و حرفهای، معیارهای ناشر مجله علمی و معیارهای بینالمللی حرفهای برای پرهیز از خطاهای اخلاقی در داوری وجود دارد. باور به مسئولیت حرفهای، توجه به تضاد همراستایی منافع و پایبندی به زمان از جمله محورهای اصلی منشور کوپ(کمیته بینالمللی اخلاق نشر) است.
وی خاطرنشان کرد: کوپ دارای 11 مقوله اصلی و 43 مقوله فرعی است، پایبندی به زمان، محرمانگی، سوگیری، تضاد منافع، توجه به نقض اخلاق، انتقالپذیری، آمادهسازی گزارش، زبان و سبک، پیشنهاد برای بهبود اثر، تعهدپذیری و درخواست اطلاعات بیشتر مقولههای اصلی را در بردارد. انجام داوری در چارچوب زمانی مشخص، اعلام تغییر شرایط داوری، پیشنهاد داوران جایگزین، رعایت حقوق و نپذیرفتن داوری اثر، ارائه شواهد پشتیبان، بازنویسی نکردن اثر با سبک نوشتاری داور از جمله قواعد فرعی به شمار میرود.
جنبه اخلاقی زبان داوری؛ از لحنی گزنده و تلخ تا لحنی مثبت و آموزنده
وی در پاسخ به این پرسش که «چرا داوری مقاله یک مسئله اخلاقی است؟»، ادامه داد: در پاسخ به این سوال باید مطرح کرد که به عوامل و شرایط گوناگونی مرتبط است، نقش مهمی در کیفیت دانش دارد و برای بعضی افراد سرنوشتساز است.
معلم علم اطلاعات و دانششناسی دانشگاه فردوسی مشهد بیان کرد: زبان به منزله یکی از نمونههای اخلاقی است و همچنین باید لحن آکادمیک داشته باشد. نمونه گزنده و تحقیرآمیز آن اینگونه است که گفته میشود «عجیب است که شما هنوز سادهترین الفبای آئین نگارش را نمیدانید؛ نشانه نقطه پیش از پرانتز نمیآید» و نمونه مثبت و آموزنده اینگونه است که «توجه داشته باشید که اگر پایان جمله با پرانتز همراه است، نشانه نقطه پس از پرانتز میآید».
وی ادامه داد: داوران باید خود را بشناسند و ارزیابی کنند که آیا تجربه کافی در داوری دارم، آیا در زمینه موضوع مقاله دانش و تخصص دارم، آیا میتوانم وقت کافی برای داوری صرف کنم، آیا قادرم داوری را به موقع انجام دهم، آیا از هر گونه غرضورزی و یا تبانی دوری میکنم، آیا از دنبال کردن منافع خود پرهیز میکنم و آیا محرمانه بودن داوری را رعایت خواهم کرد.
وی گفت: چنانچه به طریقی نویسنده(نویسندگان) مقاله را شناختم، داوری را ادامه دهم، چنانچه خود من یا دانشجوی من مقالهای در همان زمینه در دست انتشار داشته باشیم، با مقاله مشابه در دست داوری چه کنم؟ چنانچه سردبیر(همکار یا دوست) از من خواست با نظر موافق یا مخالف داوری کنم، چه تصمیمی خواهم گرفت؟ چنانچه پس از انجام داوری، متوجه شدم که بیش از اندازه آسان یا سخت گرفتهام، چه میتوانم انجام دهم؟ از جمله مواردی است که باید به آن توجه کرد.
فتاحی اضافه کرد: قویشدن به لحاظ روانی، اخلاقی، علمی و حرفهای و داشتن برنامهای دراز مدت و پیوسته از جمله بایستههای اخلاق داوری است و داور باید مطالعه زیاد، عمیق و روزآمد در حوزههای مورد علاقه باشد، آشنایی با ادبیات تخصصی در زمینههای موردنظر، داشتن پیشینه پژوهشی و آشنایی با الزامات پژوهش، مطالعه درباره چگونگی و معیارهای اخلاق داوری و نیز شرکت در کارگاههای آموزشی، شیوهها و مهارتهای داوری و اخلاق داوری را باید انجام دهد.
وی افزود: سردبیر، خود یک داور است و باید انتخاب داوران بر مینای شناخت کافی به لحاظ حوزه تخصصی و میزان دقت باشد. نظارت سردبیران بر کار داوران به لحاظ ارزیابی کیفیت داوری، رصد انجام به موقع داوری و توجه به میزان رعایت اخلاق داوری باشد و نباید فراموش کنیم که ما سردبیران و داوران چه نقشی بر عهده داریم.
استاد پیشکسوت دانشگاه فردوسی مشهد اظهار کرد: داوری مقاله یک مسئولیت حرفهای است که باید توام با اخلاق باشد. چنانچه جامعه دانشگاهی و فریخته از اهمیت اخلاق داوری آگاه باشد سلامت و کیفیت بیشتری در نشر علمی و پژوهشی برقرار خواهد شد. توجه به اصول و معیارهای اخلاقی میتواند ضامن درستی آن باشد و نیز درک فلسفه اخلاق از ضروریات است. اقداماتی که در این زمینه میتوان انجام داد این است که باید رعایت سازوکارهایی برای حفظ سلامتی فرآیند ارزیابی نوشتههای پژوهشی داشته باشیم، ترویج منشور کوپ، آموزش سردبیران، داوران و نویسندگان، نظارت بر اخلاق داوری داوران و نیز توجه به وظیفه سنگین سردبیری است.
انتهای پیام
