بشارت فتح علی(ع) در سوره عادیات

به گزارش ایکنا از خراسان رضوی، در قرآن کریم شأن نزول آیاتی در ثبوت مقام علی(ع) است و در این یادداشت به چند آیه در بیان منزلت امیرالمومنین(ع) اشاره شده است.

از جمله آیاتی که درباره شایستگی و منزلت حضرت علی (ع) نازل شده است، آیه 274 سوره بقره است که خداوند در این آیه می‌فرماید: «اَلَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوٰالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَ اَلنَّهٰارِ سِرًّا وَ عَلاٰنِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ لاٰ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لاٰ هُمْ يَحْزَنُونَ» یعنی، کسانی که اموال خود را در شب و روز، نهان و آشکار انفاق می‌کنند، برای ایشان در نزد پروردگار پاداشی است و آنان نه ترسی دارند و نه اندوهگین می‌شوند.

در مجمع‌البیان در ذیل آیه فوق آمده است: از ابن عباس در سبب نزول این آیه چنین روایت شده که علی(ع) چهار درهم داشت، یکی را در شب، دیگری را در روز، سومی را به طور مخفیانه و چهارمی را آشکارا صدقه داد و این آیه در شأن آن حضرت نازل شد.

در جای دیگر طبرسی گوید: این معنی از امام باقر(ع) و امام صادق (ع) روایت شده است، عیاشی در تفسیر خود و شیخ مفید در اختصاص و شیخ صدوق در عیون نیز نقل کرده‌اند.

سوره دهر و نذر اهل بیت(ع)

در تفسیر المیزان آمده است: افراد مختلفی از ابن عباس روایت کرده‌اند و در تفسیر آیه 8 سوره دهر که خداوند می‌فرماید: «وَ یُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى‏ حُبِّهِ مِسْکیناً وَ یَتیماً وَ أَسیراً» گفته‌اند، این آیه در شأن علی بن ابی طالب (ع) و فاطمه (س) دختر رسول خدا نازل شده است.

همچنین در روایتی از ابن عباس چنین آمده، حسن و حسین(ع) بیمار شدند و رسول خدا(ص) با جمعی از صحابه از ایشان عیادت کرد. مردم به علی(ع) گفتند بهتر است برای بهبودی فرزندانت نذری کنی. علی و فاطمه و فضّه کنیز آن‌ها، نذر کردند که اگر کودکان بهبود یابند سه روز روزه بدارند. بچه‌ها بهبودی یافته و اثری از آن کسالت باقی نماند. علی (ع) سه من جو قرض کرد و فاطمه(س) یک من آن را دستاس و سپس خمیر کرد و پنج قرص نان به تعداد خانواده پخت و سهم هر کس را جلویش گذاشت تا افطار کنند. در همین زمان سائلی (به در خانه آمده) گفت: «سلام بر شما اهل بیت، من مسکینی از مساکین مسلمان هستم، مرا اطعام دهید که خدا شما را از موائد بهشتی طعام دهد.»

خاندان پیامبر(ص) سائل را بر خود مقدم شمرده، افطار خود را به او دادند و آن شب را جز آب چیزی نخوردند و شکم گرسنه دوباره نیت روزه کردند. هنگام افطار روز دوم طعام را پیش روی خود نهادند تا افطار کنند، یتیمی بر در خانه ایستاد، آن شب هم یتیم را بر خود مقدم داشته و در شب سوم نیز اسیری آمد و همان عمل را با او کردند. صبح روز چهارم که شد، علی(ع) دست حسنین(ع) را گرفت و نزد رسول خدا آمدند. پیامبر اکرم(ص) وقتی بچه‌ها را دید که از شدت گرسنگی می‌لرزند، فرمود: «چقدر بر من دشوار است که شما را در چنین حالی ببینم»، آن‌گاه با علی(ع) و کودکان به سوی فاطمه(س) رفت و او را در محراب یافت که از فرط گرسنگی چشمهایش گود افتاده بود. از مشاهده این وضع ناراحت شد. در همین حال جبرییل نازل شد و عرضه داشت: «این سوره را بگیر، خدا تو را در داشتن چنین اهل‌بیتی تهنیت می‌گوید»، آن گاه آیات را قرائت کرد.

علی(ع) و جریان سریه ذات السلاسل

یکی از سوره‌های معروف قرآن که شأن نزول آن را درباره علی (ع) ذکر کرده‌اند، سوره عادیات در جریان سریه ذات السلاسل است. در پاره‌ای از مآخذ شیعی، بر خلاف گزارشی که از این سریه در منابع معتبر سنّی چون ابن هشام، طبری و غیر آن آمده است، ماجرا به این صورت رخ داد که با اعزام عمروبن عاص کار به انجام نرسید و مقصود حاصل نشد. بلکه پس از مأمور شدن علی بن ابی طالب(ع)، دشمن از پای در آمد و خاطر رسول خدا و سایر مسلمانان از آنها آسوده شد.

طبرسی در مجمع البیان آورده: بعضی گفته‌اند سوره «عادیات» وقتی نازل شد که رسول خدا(ص)، علی (ع) را به جنگ ذات السلاسل فرستاد و علی(ع) لشکر دشمن را شکست داد و این در حالی بود که قبل از آن در چند نوبت افرادی با لشکریانی رفته بودند و نتوانستند کاری صورت دهند و به نزد پیامبر (ص) بازگشتند.

این ماجرا در حدیثی طولانی از امام صادق (ع) روایت شده است و آن را ذات السلاسل خوانده‌اند، زیرا که علی (ع) شکست فاحشی به مشرکان داد و عده‌ای را کشت، جمعی را اسیر کرد و اسیران را در طناب آنچنان به هم بست که گویی در غل و زنجیراند.

وقتی این سوره نازل شد، رسول خدا(ص) از خانه به میان مردم آمد و نماز صبح را خواند و در نماز همین سوره(عادیات) را تلاوت کرد. بعد از آن که نمازش تمام شد، اصحاب گفتند: «ما این سوره را نشنیده بودیم»، حضرت فرمود: «بله، علی بر دشمنانش ظفر یافت و خدای تعالی این سوره را فرستاد و جبرئیل امشب با آوردن آن، فتح علی (ع) را به من مژده داد»، چند روز بیشتر نگذشت که علی(ع) با غنایم و اسیران رسید.

لیله المبیت و شأن نزول آیه 207 بقره

ماجرای لیله‌المبیت یا خوابیدن علی(ع) بر بستر پیامبر(ص) در شب هجرت، در اکثر منابع شیعی چون تاریخ یعقوبی، مروج الذهب مسعودی، الأرشاد مفید و جز آن آمده است. قابل توجه آن که در کتب معتبر اهل سنت مانند ابن هشام، تاریخ طبری و کامل ابن اثیر نیز این واقعه به گونه مشروح ذکر شده است.

ابن هشام در ابتدای خبر هجرت، به این مطلب اشاره دارد که همه اصحاب هجرت کردند و هرکس ماند گرفتار حبس یا فتنه شد مگر علی بن ابی طالب و ابوبکر. سپس ماجرای خوابیدن حضرت علی(ع) بر رختخواب رسول خدا در شب هجرت ایشان به مدینه و پوشیدنِ جامه سبز حضرمی که به دستور پیامبر برای محفوظ ماندن علی(ع) از آسیب دشمنان بود را آورده است. سپس از هجوم کفار قریش در صبحگاه به بستر پیامبر(ص) و دیدن علی به جای ایشان سخن گفته است.

طبری در کتاب تاریخش ماجرای فوق را مشروح ذکر کرده است. ابن اثیر نیز، ضمن ذکر ماجرای لیله المبیت، در خاتمه افزوده است، که کفار قریش، هنگامی که علی(ع) را به جای پیامبر(ص) در بستر یافتند، او را زدند و به سوی مسجدالحرام بردند و ساعتی او را نگه داشتند سپس رهایش کردند. ذکر کامل این روایت تاریخی در منابع فوق، اهمیت اقدام علی (ع) در شب هجرت را به عنوان یکی از فضایل خاص برای آن حضرت تصریح می کند.

در أمالی شیخ مفید از امام چهارم (ع) روایت شده که آیه 207 سوره بقره: «وَمِنَ النَّاسِ مَن یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغَاء مَرْضَاتِ اللّهِ وَاللّهُ رَؤُوفٌ بِالْعِبَاد» درباره علی(ع) و خوابیدن ایشان در بستر پیامبر(ص) به هنگام هجرت شبانه رسول خدا از مکه به سوی مدینه نازل شده است. لذا اهمیت اقدام شجاعانه علی (ع) از نزول این آیه در شأن و منزلت ایشان، به ثبوت رسیده است.

منابع:
تفسیر المیزان
تاریخ طبری
سیره النبویه، ابن هشام
تاریخ کامل بزرگ اسلام و ایران، ابن اثیر
الأرشاد مفید، محمد بن نعمان
سیره ابن هشام