مدیریت یلدای کرونایی و رسالت سنگین رسانهها
رئیس هیات مدیره انجمن توسعه گردشگری چهارباغ خراسان، با اشاره به نزدیک شدن به آئین کهن شب یلدا در ایران و خراسان گفت: ارائه برنامههای شاد رسانه در جبران فقدان دورهمیهای شرایط کرونایی مؤثر است.
رضا سلیماننوری، رئیس هیات مدیره انجمن توسعه گردشگری چهارباغ خراسان، پژوهشگر فرهنگی و خراسانپژوه، در گفتوگو با ایکنا از خراسان رضوی، در خصوص قدمت شبچله و رسوم ایرانیان در این شب، اظهار کرد: نزدیک به ۷۰۰۰ سال است که ایرانیان آخرین شب پاییز را که طولانیترین و تاریکترین شب سال است، تا سپیدهدم در کنار یکدیگر صبح کرده با رسوم مختلف به سر میکنند.
جایگاه شب یلدا در بین مردم خراسان
وی با اشاره به رسوم مردم خطه خراسان، افزود: این شب که بهزمان بین غروب آفتاب از ۳۰ آذرماه تا طلوع آفتاب در اول ماه دی و نخستین روز زمستان گفته میشود، در خراسان و مشهد قدیم نیز با آئین و رسوم خاصی سپری میشده که شاید بسیاری از آنها امروز به فراموشی سپرده شده است.
رئیس هیات مدیره انجمن توسعه گردشگری چهارباغ خراسان ادامه داد: پیشتر ایرانیان روز پس از یلدا را (یکم دیماه) «خورروز»، روز تولد خورشید و دیگان میخواندند که به استراحت و تفریح پرداخته و تعطیل عمومی بود، نام خراسان نیز از خور بهمعنای خورشید و سان به معنای سرزمین گرفته شده است، برای همین طلوع خورشید در این سرزمین به نسبت سایر سرزمینها از معنای عمیقی برخوردار است و حتی شب یلدا یا به روایت مردم خراسان شب چله هم به مناسبت اینکه نخستین بارقههای نور خورشید به سرزمین خراسان باریده میشود، جایگاه مهمی دارد.
سلیماننوری، ابراز کرد: در این میان، حکیم بزرگ فردوسی توسی به استناد منابع خود، یلدا و خورْ روز را به هوشنگ از شاهان پیشدادی ایران (کیانیان که از سیستان پارس برخاسته بودند) نسبت داده است.
وی درباره نامگذاری این شب در نقاط مختلف ایران، بیان کرد: هنوز در بسیاری از نقاط ایران بهخصوص در خراسان برای نامیدن بلندترین شب سال، بهجای شب یلدا از واژه مرکب شب چله استفاده میشود که به معنای شبی است که فردای آن چهل روز تا جشن سده مانده است.
این پژوهشگر فرهنگی، تصریح کرد: مشهدیها در این شب رسم داشتند که در منزل بزرگ خاندان جمع شده و ضمن خوردن تنقلات، به خواندن شاهنامه بپردازند، البته در اغلب موارد در کنار شاهنامه و داستانهای آن، کتاب حمله حیدری و حتی قصههایی که در بین عامه مردم از جایگاه خاصی برخوردار بوده است، مانند داستانهای امیرارسلان نامدار نیز در این جمع موردتوجه بود، دیوان حافظ و فال حافظ در سده معاصر به آیین چله مشهدی اضافه شده است.
اعتقاد به خوردن هندوانه در شب یلدا
رئیس هیات مدیره انجمن توسعه گردشگری چهارباغ خراسان، با اشاره به دیگر رسوم مردم خراسان، گفت: خوردن هندوانه در شب چله هم در خراسانرضوی و مشهد یک رسم دیرینه است، برحسب اعتقادات قدیم در نگاه طب سنتی طبایع انسان به دو طبع سرد و گرم تقسیمبندی میشد که ترکیبی از شدت و ضعف چهار عنصر خون، صفرا، سودا و بلغم در هر فرد میدانستند، خراسانیها معتقدند که خوردن هندوانه در شب یلدا باعث گرمی مغز و سوزندگی جگر میشود و اعتقاد دارند خوردن هندوانه چهار عنصر اصلی که شکلدهنده طبع انسانی است را به حالت تعادل و اعتدال میرساند.
سلیماننوری، اضافه کرد: مشهدیهای قدیم معتقد هستند که اگر مقداری هندوانه در شب چله میل کنند، در سراسر چله بزرگ و کوچک، یعنی در زمستان سرما و بیماری بر آنها اثر نخواهد داشت. البته بعد از خوردن هندوانه، رسم بر این بود که پوست هندوانه را به پشتبام همسایه بیاندازند تا اگر استطاعت خرید این میوه را ندارد، پوست آن را بتراشد و بخورد و این عمل تا بام همسایه هفتم ادامه داشت.
رسومات شب یلدا برای زوجهای جوان
وی اظهار کرد: از مراسم دیگر این شب، فرستادن خوانچه میوه از طرف داماد برای خانواده عروس بود، در این خوانچه باید لااقل هفت رنگ میوه (انار، انگور، پرتقال، سیب، گلابی، هندوانه و...) موجود میبود. هدایای مناسب از قبیل قواره پارچه، دستبند یا گردنبند برای عروس هم همراه آن میشد، این خوانچهها در طبق مسی قرار گرفته و از سوی افرادی با عنوان طبقکش به خانه عروس ارسال میشد، این مردان در پی یکدیگر با شادی و پایکوبان، راهی خانه عروس میشدند. خانواده دختر نیز به پاس قدردانی و به رسم یادبود، لباس و یا قطعه پارچهای را برای خانواده داماد، در سینی خالی شده میفرستاد.
رئیس هیات مدیره انجمن توسعه گردشگری چهارباغ خراسان، بیان کرد: در مشهد قدیم اگر قبل از شب چله برف باریده بود، زنان خانواده اقدام به تهیه برف و شیره برای شب چله میکردند تا حاضران در مراسم شب چله با خوردن برف شیره، با شیرین کردن کام با معجونی از بارش زمستانی، با سردی زمستان آشتی کنند.
این پژوهشگر فرهنگی ابراز کرد: همچنین بهعلت فرارسیدن فصل سرما، انسان نیاز به نیرو و توان بیشتری دارد که خوردن مغز بسیاری میوهها از جمله بادام، گردو و مغز میوههایی که در خراسان زیاد کشت میشود، مانند هندوانه، خربزه و کدو مرسوم است و تهیه و آماده کردن اینها معمولاً توسط زنان صورت میگیرد.
رسوم شب یلدا در جنوب خراسان
وی افزود: اما یکی از آیینهای ویژه شب چله در بخشهای جنوبی خراسان، مراسم «کف زدن» است، در این مراسم ریشه گیاهی به نام چوبک را که در این دیار به «بیخ» مشهور است، در آب خیسانده و پس از چند بار جوشاندن در ظرف بزرگ سفالی به نام «تغار» میریزند، مردان و جوانان فامیل با دستهای از چوبهای نازک درخت انار به نام «دسته گز» مایع مزبور را آنقدر هم میزنند تا به صورت کف درآید و این کار باید در محیط سرد صورت گیرد تا مایع مزبور کف کند، کف آماده شده با مخلوط کردن شیره انگور آماده خوردن شده و پس از تزیین با مغز گردو و پسته برای پذیرایی مهمانان آورده میشود.
رئیس هیات مدیره انجمن توسعه گردشگری چهارباغ خراسان، تصریح کرد: در مشهد کنونی بهغیر از برخی خانوادههای اصیل، کمتر آیین شب چله به روال قدیم برگزار میشود، شب چله در مشهد هماکنون بیشتر به برنامههای عمومی برگزار شده در مکانهای فرهنگی و هتلها و البته جمعهای شبانه خانوادگی کوچک که در آن حداکثر هندوانهای خورده شده و فال حافظی گرفته میشود، خلاصه شده است.
سلیماننوری در خصوص مدیریت شب یلدا در شرایط کرونایی، گفت: شرایط امسال شبچله به مانند سایر آئینها و مراسمات عمومی به خاطر گستردگی ویروس منحوس کرونا در سطح جامعه با سالهای قبل بسیار متفاوت است، بهنحوی که برگزاری هرگونه تجمع بزرگ و قابلتوجهی غیرموجه و خطرساز شده، بلکه تجمعهای کوچک خانوادگی هم با توجه به شکستن برخی مقررات کرونایی چه در جمع خانواده و چه به هنگام جابهجاییها ناممکن است.
ضرورت اعمال محدودیت در شب یلدا
وی افزود: بر این اساس برای مدیریت شب چله در ایام کرونا باید دو اصل مهم رعایت شود، اولین اصل ایجاد شرایطی است که برگزاری هرگونه تجمع بزرگی حتی در قالب تجمع خانوادگی و فامیلی ناممکن شود.
این خراسانپژوه ادامه داد: کاهش فعالیت اصناف کاهش ساعت کاری حمل ونقل عمومی و محدودیت تردد خودروهای شخصی میتواند از این مقوله جلوگیری کند، ضمن اینکه ضرورت دارد برخورد شدید با متخلفان صورت گیرد، بنابراین این تدابیر سختگیرانه برای جلوگیری از تجمعات شب چله لازمالاجرا است.
جبران کمبود دورهمی شب یلدا بر عهده رسانههاست
وی اظهار کرد: اما اصل دوم که مکمل اصل اول است و اگر نباشد یکی از شادترین شبهای سال تبدیل به شبی تلخ میشود، همانا ارائه برنامههای خوب و شاد از طریق رسانههای مختلف دیداری، شنیداری، مجازی و حتی مکتوب برای این شب خاص است، برنامههایی که بتواند تا حدی کمبود دورهمیهای سالهای قبل را جبران کند.
رئیس هیات مدیره انجمن توسعه گردشگری چهارباغ خراسان، با اشاره به نقش رسانه در ایجاد فضای شاد و سرگرمکننده برای خانوادهها افزود: شب چله امسال رسانهها و فضای مجازی با توجه به نوع نگاه مردم به رسانههای تصویری رسمی میتواند به عنوان جانشین گردهماییهای ممنوع شده عمل کنند.
سلیماننوری، اضافه کرد: ارائه برنامههای مطلوب این شب در قالب فیلم، پادکست، موسیقی و حتی متن مکتوب در رسانهها مجازی میتواند استقبال عمومی از آنها را افزایش داده و این شب را در نزد مردم محروم شده از برنامههای هرساله شب چله قابل تحملتر کند.
انتهای پیام
