جایگاه ویژه دعا در نگاه حضرت زهرا(س)

به گزارش ایکنا از خراسان رضوی، سعید طاووسی، عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی تهران، شامگاه 15 بهمن‌ماه، در همایش ملی «سیره حضرت فاطمه زهرا(س)» که به صورت وبینار برگزار شد، در خصوص «بررسی جایگاه دعا در سیره حضرت فاطمه(س) و بررسی ادعیه منقول از آن حضرت» اظهار کرد: تا آنجا که من بررسی کرده‌ام متوجه شده‌ام که ادعیه‌های ایشان کمتر مورد توجه قرار گرفته و از جهاتی می‌تواند بیش از این‌ها مورد توجه قرار گیرد. این در حالی است که عظمت حضرت فاطمه زهرا(س) بر خواص و عوام پوشیده نیست و شاهد هستیم که آثار زیادی مستقلا هم در میان شیعیان و هم اهل تسنن در خصوص فضائل این بانوی بزرگوار نوشته شده است.

وی عنوان کرد: این در حالی است که شافعی نیز در یکی از کتاب‌های خود به این موضوع اشاره می‌کند به این دلیل این بانوی بزرگوار را زهرا(س) نامیده‌اند که ایشان در نظر پدر بزرگوارشان همچون گل زیبا و درخشنده‌ای بودند که این معنا و مفهوم نیز با مفهوم درخشندگی پیوند دارد. همچنین در مورد فضیلت‌های این بانوی بزرگ اسلام نیز کتابی تحت عنوان «فضائل فاطمة‌الزهرا(س)» وجود دارد که توسط حاکم نیشابوری نوشته شده و در ابتدا نیز نسخه این کتاب در ترکیه بوده، سپس در مصر به چاپ رسیده و در نهایت هم به فارسی ترجمه شده است.

عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی تهران گفت: در حقیقت ما انسان ها گاهی با مطالب و نوشته‌هایی مواجه می‌شویم و از اینکه خود را شیعه و علاقه‌مند به فاطمه زهرا(س) می‌دانیم شرم می‌کنیم و همواره می‌دانیم افرادی هستند که چنین ادعایی نداشتند، اما اقدامات و تلاش‌هایی را در این مسیر انجام داده‌اند و لازم است که ما نیز در این مسیر قرار گیریم و از آن‌ها پیروی کنیم.

طاووسی عنوان کرد: ما گاهی در مقام نظر و یا حدس، به خاندان عصمت و طهارت اظهار علاقه و عشق می‌کنیم، در حالی‌که در مقام عمل نسبت به میراث، سیره و ابعاد مختلف زندگی این بزرگواران چندان توجهی نداریم که در این میان یکی از ابعاد زندگی حضرات معصوم(ع) که امروزه نیز مغفول مانده، بحث ادعیه این بزرگواران است.

غیرقابل انکار بودن مقوله دعا

وی با اشاره به اهمیت دعا در مذهب اهل‌بیت(ع) اظهار کرد: در حقیقت مقوله دعا قطعا غیرقابل انکار و امری است که به خودی خود به وجود نیامده است، در حقیقت دلیل اینکه در بین شیعیان دو مقوله دعا و زیارت بسیار پر رنگ است و متون مختلفی در این خصوص وجود دارد، این است که ائمه(ع) به این مقوله توجه داشته‌اند، مردم را به این کار تشویق می‌کردند و به ما هم انتقال دادند و در این میان نیز اهمیت دعا در میان پیروان اهل‌بیت(ع) ریشه در تعالیم خود این بزرگواران دارد و حضرت‌فاطمه(س) از مقوله دعا و توجه به این امر مستثنی نیستند، چرا که ما می‌توانیم حجم انبوهی از میراث ادعیه‌ای که از ایشان در ده‌ها و صدها کتاب دعایی نوشته شده و به دست ما رسیده است را مشاهده کنیم.

این استاد دانشگاه اظهار کرد: کتاب «مذهب دعا در دانشنامه جهان اسلام» نوشته حمید باقری نیز می‌تواند برای علاقه‌مندان به این موضوع، مرجع مناسبی باشد در جهت اینکه با این حجم انبوهی از دعایی که به دست ما رسیده است بیشتر آشنا شویم. همچنین کتاب‌های زیاد دیگری مانند کتاب‌هایی که ملامحسن فیض، محمدباقر بیرجندی و برخی دیگر نوشته‌اند، هنوز رواج عام پیدا نکرده‌اند و البته کتاب‌های دیگری هم وجود دارند که در حقیقت به صورت خطی هستند.

طاووسی بیان کرد: طبیعتا این میزان از ادعیه طبق روایاتی که وجود دارد نشان می‌دهد که از امام باقر(ع) و امام صادق(ع) به ما رسیده است. مجموعه ادعیه‌ای که مرحوم آیت‌الله محمد باقر موحدی ابطحی جمع‌آوری کرده و بخشی از این میراث نیز ادعیه حضرت زهرا(س) است که به طور خاص و موردی هستند.

وی خاطرنشان کرد: روایتی وجود دارد که نقل می‌کند حضرت زهرا(س) در شب جمعه‌ای مشغول دعا بودند، سپس امام حسن مجتبی(ص) از ایشان سوال می‌کنند که چرا برای دیگران دعا می‌کنید و برای خودتان دعا نمی‌کنید، ایشان جواب دادند که اول برای همسایگان و سپس برای اهل خانه دعا می‌کنم. در حقیقت این روایت نشان می‌دهد که ایشان زمانی طولانی را مشغول دعا برای دیگران بوده‌اند که این روایت در منابع مختلف امامیه از جمله«علل‌الشرایع» به نوشته شیخ صدوق آمده است. در حقیقت این روایت در ذهن همه ما نقش بسته است و نشان می‌دهد که مقدم دانستن دیگران در دعا کردن از اهمیت زیادی برخوردار بوده و نسبت به این امر نیز به ما سفارش شده است.

عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی تهران اظهار کرد: روایت دیگری هم در همین راستا وجود دارد که کمتر شنیده شده است. نقل شده که حضرت زهرا(س) به طور خاص، گناهکاران را دعا می‌کردند و ایشان از خداوند خواسته‌اند که گناهکاران از امت پیامبر(ص) را مورد رحمت و مغفرت خود قرار دهد. در حقیقت این روایت به جایگاهی که حضرت فاطمه(س) در نزد خداوند دارند اشاره می‌کند.

طاووسی خاطرنشان کرد: مسئله دیگری که در ادعیه حضرت زهرا(س) وجود دارد، بحث نقل دعا از پیامبر اکرم(ص) است، در اسناد روایت اسم ایشان ذکر شده و نشان می‌دهد که این خاندان هم، تابع بزرگ خاندان خود یعنی حضرت رسول(ص) بوده‌اند.

وی اظهار کرد: یکی از مسائل دیگری که در همین خصوص وجود دارد این است که به صورت منقول از حضرت فاطمه(س) به ویژه در منابع عامه به بحث دعاهای مربوط به ورود و خروج از مسجد، اشاره و از طریق این بانوی بزرگ اسلام نقل شده است. این دعا همان ادعیه‌ای است که بر سر در مساجد هم می‌نویسند. دعای « بسْمِ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ صَلَّى اللَّهُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي ذُنُوبِي وَ سَهِّلْ لِي أَبْوَابَ رَحْمَتِكَ» در هنگام ورود و دعای« اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي ذُنُوبِي وَ سَهِّلْ لِي أَبْوَابَ رَحْمَتِكَ وَ فَضْلِكَ» در هنگام خروج ذکر شده است.

اوقات استجابت دعا

این استاد دانشگاه عنوان کرد: همچنین بحث توجه به اوقات استجابت دعا مانند دعای ایام هفته و دعای تعقیبات نماز لازم است که یکی دیگر از مواردی است که در مقوله دعا از حضرت زهرا(س) به دست ما رسیده است.

طاووسی اظهار کرد: در روایات اهل‌بیت(ع) به شب و روز جمعه اهمیت زیادی داده شده است، به گونه‌ای که روزی حضرت زهرا(س) از پدرشان می‌پرسند که ساعت استجابت دعا در روز جمعه چه ساعتی است و رسول خدا جواب می‌دهند وقتی که خورشید در حال غروب است و به حدی می‌رسد که نیمی از آن دیده می‌شود و نیمی از آن دیده نمی‌شود و این همان ساعتی است که دعا در آن اجابت می‌شود. در حقیقت این روایت بر اهمیت این روز اشاره می‌کند. در ادامه روایت آمده که غلامی را مامور کرده بودند هر زمانی که خورشید در این وضعیت قرار گرفت به مردم خبر دهد تا دعا کنند.

وی خاطرنشان کرد: در اینجا من به یکی از منابعی که در خصوص احادیث و ادعیه حضرت زهرا(س) تحقیق شده و از منابع شیعه و سنی ادعیه منقول حضرت را استخراج کرده‌اند اشاره می‌کنم؛ کتاب«مسند فاطمة‌الزهرا(س)» نوشته سید حسین شیخ‌الاسلامی که توسط حیدرعلی حیدری ترجمه و انتشارات انصاریان نیز این کتاب را به چاپ رسانده است.

عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی تهران تصریح کرد: مسئله‌ای که در خصوص ادعیه حضرت زهرا(س) وجود دارد، بحث صلوات است که مکررا در دعاهایی که از ایشان نقل شده است بر این دعا تاکید شده و ما این امر را نیز در صحیفه سجادیه شاهد هستیم. در حقیقت اهمیت این امر زمانی بیشتر درک می‌شود که از روزگار پیامبر اکرم(ص) فاصله می‌گیریم، چرا که برخی از افراد تلاش داشتند که اسم خاندان پیامبر اکرم(ص) در بین مردم و شیعیان کمرنگ شود و همین دعای صلوات نیز به نوعی جنبه سیاسی در دوره اول و دوم هجری نیز داشته است.

طاووسی به دعاهای مختلفی که از حضرت زهرا(س) نقل شده اشاره کرد و گفت: دعاهایی در مورد رفع گرفتاری‌ها، هنگام خواب، دعای بی‌خوابی، دعای نجات از زندان، دعای دفع شدائد، دعای نور، دعا برای برآوردن حاجت، ادعیه هفته، دعای تعقیبات نماز، دعای جامع، دعای صبحگاهان و شامگاهان، دعا برای اینکه انسان خواب بد نبیند و همچنین دعای دیگری که پیغمبر اکرم(ص) به حضرت زهرا(س) به عنوان توشه توصیه کردند؛ مهج‌الدعوات از سیدبن، نوشته طاووس است که در این دعا نیز بحث صلوات تاکید شده است. در حقیقت این‌ها ادعیه‌هایی هستند که از طریق منابع مختلف به دست ما رسیده است.

وی بیان کرد: در واقع این ادعیه در کتب اهل تسنن آمده است و نکته‌ای که باید در این راستا گفت این است که با توجه به اینکه تا زمان امام حسین(ع) راویان شیعه گسترده نبودند به همین دلیل روایات و ادعیه‌هایی که وجود دارد اغلب در کتب اهل تسنن آمده است که شیعیان نیز بعدها و در زمان سایر ائمه(ع) روایات و ادعیه‎های دیگری را در کتب خود آورده‌اند.