اوصاف پیامبر(ص) در آئینه قرآن و تجلی آن در ادب فارسی

محمود مهدوی‌دامغانی، قرآن‌پژوه و مترجم قرآن کریم در گفت‌وگو با ایکنا از خراسان رضوی، به مناسبت 27 رجب و سالروز مبعث نبی مکرم اسلام(ص)، درخصوص شخصیت والای حضرت محمد مصطفی(ص) در آئینه روایت دینی و ادبیات ‌فارسی، اظهار کرد: هنگامی‌که 400 آیه از قرآن مجید در اوصاف رسول خدا و بیانگر حالات خوش بندگی و عوالمی که نسبت به آن حضرت گفته شده است، گزینش از میان این همه آیه برای عنوان بهترین مطلب دشوار است، همچنان که گزینش شعری و سروده‌ای در طول 14سده از مبعث حضرت ختمی مرتبت دشوار می‌کند و ممکن است چه آیه‌ای را که می‌گوییم و چه ابیاتی را که عرضه می‌داریم افرادی با سلیقه خود، بهتر از آن را یافته باشند اما من پندار خودم این است که آیات 45 و 46 سوره مبارکه احزاب نشاندهنده عظمت مسئله مبعث است.

وی ادامه داد: خداوند در آیات 45 و 46 سوره مبارکه احزاب می‌فرماید: «يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ شَاهِدًا وَمُبَشِّرًا وَنَذِيرًا وَ دَاعِيًا إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَسِرَاجًا مُنِيرًا؛ ای پیامبر ما تو را گواه بر عمل امتت برانگیختیم» بنابراین به‌راستی باید توجه داشته باشیم که برای این بزرگان برگزیده حق تعالی دوره ظاهری از این حیات مانع از اشراف آنان در زندگی، کار و اعمال ما نیست و در هر کرده‌ای که انجام می‌دهیم و در هر گفته‌ای که می‌گوییم، باید مراقب خویش باشیم که پیامبر بزرگوار گواه ماست؛ چه در این جهان و چه جهان دیگر و خود حضرت ختمی مرتبت از این جهت، گاه چنان افسرده می‌شدند که خداوند متعال به ایشان می‌فرمود: «در رستاخیز هر امتی با گواه خود می‌آید و تو را بر همگان گواه می‌آوریم.»

مهدوی‌دامغانی افزود: هرگاه وی آیات قرآن را تلاوت می‌کردند، نه تنها اشک بر دیدگان پیامبر(ص) حلقه می‌زد، بلکه گوهر اشک چهره شریفش را می‌آراست، بنابراین هنگامی‌که گفته می‌شود او شاهد است، بسیار باید مراقب بود که چیزی از اعمال ما همچنان که بر وجود مقدس حق پوشیده نیست، به عنایت و لطف حق بر حضرت ختمی مرتبت هم عنایت شده است که شاهد عمل ماست و به همین جهت هم هست که در روایات اسلامی به گونه‌ای و در روایات شیعی خاصا به‎گونه‌ دیگری است که هر پنجشنبه کارنامه کردار، گفتار و پندار ما و آنچه در سینه نهان داریم، به وجود مبارک حضرت ختمی مرتبت و ائمه عرضه می‌شود و به‌راستی باید مراقب بود که وی بصیر است، نیکو ارزیابی می‌کند و هنگامی می‌توانیم با شادی از مبعث پیامبر(ص) استقبال کنیم که حداقل این مقدار متعهد باشیم که اعمال خود را پوشیده از نظر شریف حضرتش ندانیم.

قرآن‌پژوه و مترجم قرآن تصریح کرد: موضوع بعدی که در این آیات گفته شده، عبارت است از مبشر؛ آری او نویددهنده است و چنان نوید می‌دهد که آنان نوید و مژده‌های حضرت ختمی مرتبت را پذیرا باشند و چنان شیفته آن نویدها هستند که تربیت‌شده ویژه حضرت ختمی مرتبت علی(ع) می‌فرماید: «من برای رسیدن به مرگ و جهان بعد از مرگ مشتاق‌تر از کودک شیرخواره به پستان مادر هستم و همچنین در نذیر؛ آنگاه که بیم می‌دهد و آنگاه که ما را از نتیجه عمل و کردارمان به‌راستی می‌ترساند، مباد آن روز که ما در رستاخیز از آن کسانی باشیم که پیغمبر(ص) به خدا عرضه کند که بار خدایا قوم من قرآن را فراموش شده گرفتند.

وی گفت: َقَالَ الرَّسُولُ يَا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هَذَا الْقُرْآنَ مَهْجُورًا؛ مباد آن روز که میان ما مدعیان پیروی از آیه مقدس اسلام و قرآن چنان فاصله افتاد که جوانان و دانشگاهیان ما و با اندوه فراوان عرض می‌کنم که طلاب حوزوی ما آنچنان که شاید و باید با قرآن آشنا نباشند و باید گفت دردا و دریغا و در ادامه خداوند می‌فرماید: بشیر و نذیر بودی و سراج معین هستی و چنان چراغ نورافشانی هستی که همگان را به راه راست هدایت می‌کنی.

مهدوی‌دامغانی بیان کرد: ما این آیه را از محدود آیاتی می‌دانیم که صفات حضرت محمد(ص) را پیاپی بیان کرده است؛ «يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ شَاهِدًا وَمُبَشِّرًا وَنَذِيرًا وَ دَاعِيًا إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَسِرَاجًا مُنِيرًا» و مثالش در ادب فارسی برای صفات پیاپی که ذکر شده، شعری از سعدی:
خواب نوشين بامداد رحيل / باز دارد پياده را ز سبيل

این قرآن‌پژوه و مترجم قرآن‌ خاطرنشان کرد: با فرارسیدن مبعث به کارنامه خویش نگاهی بیافکنیم و فراموش نکنیم که حق تعالی چنان با محبت با بندگان خود در رستاخیز برخورد می‌فرماید که می‌گوید کارنامه عمل خودت را خودت بخوان، بدون آنکه هیچ‌کس از آن آگاه گردد که قضاوت خودت را بر خودت روا می‌دارم.

وی گفت: در سوره مبارکه اسراء آیه 13 خداوند می‌فرماید: «وَ كُلَّ إِنسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَئرَِهُ فىِ عُنُقِه؛‏ در روز رستاخیز نامه عمل هرکسی را بر گردن او آویخته می‌داریم و آنگاه در رستاخیز برایش می‌گشاییم و به او می‌گوییم خود نامه عمل خویش را بنگر و داوری خود تو بسنده است.»

مهدوی‌دامغانی عنوان کرد: آنگاه است که دیگ رحمت الهی به جوش می‌آید و بنده شرمسار از دیدن کردار خویش در آن نامه با گفتن کلمه الله و یا رحمن مورد عنایت قرار می‌گیرد، بنگریم ببینیم که آیا شادی‌های ظاهری، هیاهوهای گاه عوام‌فریبانه و گاه مبتنی بر سیاست‌بازی آیا به راستی ما را به راه حقیقت حق مرتبه و به راه راستین راهبر است یا سرگرم افسانه‌ها و بازیچه‌ها می‌شویم؟

مبعث؛ قدم به‌سوی رشد و تعالی

قرآن‌پژوه و مترجم قرآن‌ اضافه کرد: مبعث در اصطلاح اهل دانش و مفسران غالبا به برانگیخته شدن انبیای عظام برای رهنمود بودن مردم بیان شده است، گاه قرآن چنان لطیف بیان می‌کند که ما از برگزیده‌ترین شما و نیک نفس‌ترین شما پیامبری را برمی‌انگیزیم که از او پیروی کنید و راهنمایی‌های او را پذیرا باشید، مبعث یعنی از حالتی ناپسند به حالتی دیگر؛ به حالتی که به سوی رشد و تعالی است، قدم بگذاریم و به همین جهت هم است که شاید در راستای برانگیخته شدن بعد از مرگ هم واژه بعثت به کار رفته است.

وی عنوان کرد: روزی که مردم از گور برانگیخته می‌شوند از جهانی تیره و تاریک، اندوخته و آکنده از غم و شادی و عالم تشویش آسوده ‌شده و به آن جایگاهی می‌رسند که مشتاق عنایت حق تعالی و مورد رحمت خداوند قرارگرفتن هستند و به همین جهت ما اقرار می‌کنیم که برانگیخته شدن بعد از مرگ حق است که ما را به جهانی می‌رساند که در آن جهان، نیکان به کردار نیکشان و فراخور حالشان مورد رحمت قرار می‌گیرند و گناهکاران نیز با تکیه به عنایت خدا در مرحله پایین‌تری از لطف قرار می‌گیرند.

شیفتگان ساحت قدس نبوی از ادب و شعر

مهدوی‌دامغانی ادامه داد: در این مدت شیفتگان ساحت قدس نبوی از ادب و شعر، 14سده به زبان‌های مختلف، به عنوان مثال در فارسی از فردوسی بزرگ گرفته تا ملک‌الشعرای بهار که در عصر ما بوده است و یا امیری فیروزکوهی و... و آنقدر در زبان فارسی در ستایش حضرت ختمی مرتبت عرض ادب و ارادت شده است که انتخاب را از بین گزینه‌ها دشوار می‌کند، اما از گزینه‌های ادبیات عرب که اندکی پس از رحلت حضرت ختمی مرتبت و جدایی ظاهری بین آن حضرت با شیفتگانش سروده شده است، بگویم که چه نیکو گفته شده است، «وَما فَقَدَ الماضُونَ مِثلَ مُحَمَّدٍ/وَلا مِثْلُهُ حَتّى القِيَامَةِ يُفْقَدُ؛ تمام امت‌های گذشته، انسانی همچون حضرت محمد(ص) را از دست نداده‌اند تا رستاخیز هم همچون او نیز از دست داده نمی‌شود.»

این قرآن‌پژوه و مترجم قرآن‌کریم گفت: محمد بن سعد بن منیع مورخ و صحابه‌شناس بلندآوازه در کتاب طبقات، 250 بیت از سروده‌ها و دل‌سروده‌های بزرگانی که در رحلت حضرت ختمی مرتبت مقام آن حضرت را ستوده‌اند آورده است و بعدها قصیده‌هایی در مدح وجود مقدسش سروده شده که برآورده نیازها بوده است، در ادب فارسی نیز حافظ بلندپایه ابیاتی در این خصوص سروده است:
ستاره‌ای بدرخشید و ماه مجلس شد / دل رمیده ما را رفیق و مونس شد
نگار من که به مکتب نرفت و خط ننوشت / به غمزه مسئله آموز صد مدرس شد

وی افزود: به ادب معاصر و به ویژه ادب دهه 40 و 50 نمونه‌هایی را اشاره کنم که از جمله آنها کتاب بسیار ارزنده «بانگ تکبیر» است. بانگ تکبیر در سال 1347 یعنی 10 سال پیش از پیروزی انقلاب به وسیله انتشارات حسینیه ارشاد تهیه و فراهم شده و نشان‌دهنده آن است که شاید توجه به ساحت قدس نبوی در همان زمان در آن حد بوده است که ما اینک از آن زمان عقب‌مانده‌تریم، چگونه می‌توان از این سرایش زیبای استاد امیری فیروزکوهی که بدین زیبایی شروع می‌شود که بسیار و برنده از میان همه سرایش‌های آن دهه که در مدح حضرت ختمی مرتبت سروده شده است، قرار گرفت:

اینک آواز نبى از در بطحا شنوید / ذکر حق را ز در افتادن بتها شنوید
نور اسلام بر آمد ز کران تا نگرید / بانگ توحید درآمد به جهان تا شنوید
سخنى از سر مهر و خبرى از در صدق / گر ز جابى نشنیدید، از این جا شنوید
بس شنیدید سخن‌ها ز خدا بى‌خبران / اینک آیید و سخن‌هاى خدا را شنوید

مهدوی‌دامغانی ابراز کرد: حال خوش می‎دارم که چند بیتی از سروده‌های بانو نوری گیلانی(سیاره) که چه زیبا در وصف حضرت ختمی مرتبت سروده است را عنوان کنم و اما آنگاه که بانوان بخواهند عرض ادب به ساحت قدس نبوی کنند، نیکو از عهده آن بر می‌آیند:

خواند زبان دلم ثنای محمد / ماند خرد خیره در لقای محمد
دیده دل، جام جم به هیچ شمارد / سُرمه کند گر ز خاک پای محمد
کرده خداوندگار عالم و آدم / خلقت گیتی همه برای محمد
کس نرساندش گزند لیله هجرت / چون که علی خفته بود جای محمد
غیر علی پی نبرده است بر این راز / آری و سوگند بر خدای محمد

حالات خوش حضرت ختمی مرتبت از نگاه کتب کهن

وی اظهار کرد: تمایل دارم چند حالت از حالات خوش حضرت ختمی مرتبت را از کتاب‌های بسیار کهن نقل کنم، تا متوجه شویم وجود مقدس ایشان و رفتار، اخلاق و کردارشان چگونه بوده است: محمد بن سعد بن منیع در طبقات الکبیر از قول انس بن مالک خدمتکار ویژه حضرت ختمی مرتبت. نقل می‌کند: «پیغمبر مرا برای انجام کاری فرستادند، کودکانی را در بازار دیدم و با آنها نشستم و سرم به بازی بند شد. پیامبر به سراغ ما امدند و به همه کودکان سلام عنایت فرمودند.»

قرآن‌پژوه و مترجم قرآن تصریح کرد: از قول ام سلمه نیز نقل می‌کند که کنیزکی را برای انجام کاری فرستادند و او تأخیر کرد. پیغمبر(ص) به شوخی فرمودند اگر از قصاص نمیترسیدم تورا با همین مسواک دهانم تنبیه می‌کردم و باز انس بن مالک نقل می‌کند که 10 سال خدمتکاری رسول خدا را انجام دادم و هرگز ندیدم که زانوی او جلوتر از زانوی همنشینش باشد. هرکس با او مصافحه می‌کرد و دست می‏داد هیچگاه آن حضرت دست خود را بیرون نمی‌کشید تا آن شخص خود دستش را کنار بکشد و هرکس با او می‌ایستاد، هرگز از او جدا نمی‌شد تا آن شخص خود برود و هرگز در موردی به من نفرمود این کار را چرا انجام دادی و چرا چنین کردی و من همه عطرها را بوییده‌ام و هیچ عطری بهتر از بوی عطر بدن رسول خدا نبوییده‌ام.

مهدوی‌دامغانی در ادامه گفت: توصیه می‌کنم کسانی که مایلند در مورد رفتارهای حضرت بدانند، به دو کتاب بسیار کهن که هر دو از سده سوم هستند مراجعه کنند، کتاب طبقات محمد بن سعد بن منیع و کتاب شمایل‌النبی ترمذی که محدث بسیار بزرگی بوده است.

وی افزود: گزینش انسان‌ها برای مقام شامخ نبوت و مقام شامخ امامت در اختیار ذات فرخنده الهی است، خداوند در سوره مبارکه قصص آیه 68 تایید می‌فرماید: «وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَيَخْتَارُ مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ ۚ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ تَعَالَىٰ عَمَّا يُشْرِكُونَ؛ خدا چیزی را که بخواهد می‌آفریند و از میان خلق برمی‌گزیند، مردم نمی‌توانند برای خود برگزینند و بنابراین این عنایت وجود ختمی مرتبت و عنایت جود او نسبت به کسی که ما را در آن راه نیست و نمی‌توانیم برای آن سببب بتراشیم اوست که می‌تواند برگزیند و جای شکر و سپاس است که از برگزیدگانش ابراهیم خلیل را بگویم یا نوح بزرگوار را، موسای کلیم یا عیسای روح‌الله را و یا یحیای کشته شده در جوانی و شهید راه حق را بگویم؟ کدام‌یک از انبیاء را بگویم که همگان برگزیدکان حق و شایسته عنایت خدا بوده و طبیعی است که از جوهره پرهیز از هر کار ناپسندی هم به رحمت خدا برخوردار بوده‌اند.

قرآن‌پژوه و مترجم قرآن‌ بیان کرد: بشر به لحاظ خلق و خو همواره نیازمند به مربی است و مولوی که نزدیک به 700 سال بعد از حضرت محمد(ص) زندگی می‌کرده است، به این زیبایی سخن می‌‎گوید:

هیچ نکشد نفس را جز ظل پیر / سایه آن نفس‌کش را سخت گیر
حافظ نیز اندکی بعد با این لطافت بیان می‌کند:
من به سرمنزل عنقا نه به خود بردم راه / ترک این مرحله با مرغ سلیمان کردم

مهدوی دامغانی گفت: نیاز ما به لحاظ داشتن الگوهای صحیح اخلاقی و توجه به اثر باقیمانده ختمی مرتبت حضرت ‌محمد(ص) که قرآن است، لازم و ضروری است. شاید بنده در این راستا افکار و عقاید عده‌ای را نه خوانده‌ام و نه می‌دانم، اما ما اعتقادمان بر این است، قرآن کتابی است که تا آخرین روزی که جهان پایدار باشد خلق بدان نیازمند است و هرروز که به آن نگاه می‌کنیم، اعجازی تازه‌تر و مطابق آنچه که پیش رفته است، می‌یابیم.

وی خاطرنشان کرد: خداوند متعال در سوره نور آیه 43 می‌فرماید: «أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحَابًا ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكَامًا فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلَالِهِ وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ جِبَالٍ فِيهَا مِنْ بَرَدٍ فَيُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشَاءُ وَيَصْرِفُهُ عَنْ مَنْ يَشَاءُ ۖ يَكَادُ سَنَا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْأَبْصَارِ؛ فکر می‌کنید این باران چگونه تشکیل می‌شود در آسمان؟ یخچال‌های طبیعی و کوه‌های طبیعی اکنده از برف هستند و ما ابر را از آن طریق بارور می‌کنیم.» در عین حال می‌بینیم که قطرات باران از ابر می‌چکد، اما هر سرزمینی را که بخواهیم سیراب می‌کنیم.

قرآن‌پژوه و مترجم قرآن‌ ادامه داد: پیشرفت‌ها در حدی است که هرچه انسان در قرآن عنایت و دقت بیشتری کند شیفته‌تر می‌شود، می گویند. خداوند متعال در سوره انبیاء آیه 30 می‌فرماید: «أَوَلَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا ۖ وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ ۖ أَفَلَا يُؤْمِنُونَ؛ مگر مردم و آنهایی که کفر می‌ورزند نمی‌بینند و نمی‌دانند که آسمان‌ها و زمین در آغاز همه یک چیز بوده‌اند و ما آنها را از هم گشودیم.»

مهدوی‌دامغانی اظهار کرد: خداوند در کمال صراحت در سوره نور آیه 45 می‌فرماید: «وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ مَاءٍ ۖ فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلَىٰ بَطْنِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلَىٰ رِجْلَيْنِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلَىٰ أَرْبَعٍ ۚ يَخْلُقُ اللَّهُ مَا يَشَاءُ ۚ إِنَّ اللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ؛ خداوند متعال هر جنبنده‌ای را از آب آفرید و بعد حکم را مقدر کرد.»

وی اضافه کرد: قرآن در عصرها و زمانه‌های مختلف و تا هر بار که زمانه زمان پدید آورد، تازه، در خور استفاده و قابل بهره‌مندی است و اگر بعضی اعتراضی می‌کنند، دوستان باید بگویم که:
ما در پیاله عکس رخ یار دیده‌ایم / ای بی‌خبر ز لذت شرب مدام
و یا چو بشنوی سخن اهل دل مگو که خطاست / سخن‌شناس نه‌ ای جان من خطا اینجاست

این قرآن‌پژوه و مترجم قرآن کریم در پایان گفت: سخنان خود را با درود خالصانه در ماه رجب و با دلی متوجه به ساحت قدس الهی و ساحت حضرت ختمی مرتبت و با چند دعا پایان می‌دهم و از پیشگاه الهی با عجز و ناتوانی استدعا می‌کنم، بار خدایا آزمون دشواری که در مسئله ویروس کرونا برای خلق جهان آورده‌ای به قدرت خویش و با نگاهی از عنایت و رحمت خود از صحنه جهان از میان بردار و بشریت را از این گرفتاری به رحمت و عنایت خود نجات بخش. پروردگارا ما را از رهپویان حقیقی راه حضرت ختمی مرتبت محمد(ص) و همه انسان‌های وابسته به ادیان گوناگون را وفیق بده که به راه راستی که پیامبرانشان آنها را هدایت کرده‌اند، رهپویان باشیم.