قرارگیری نماز و زکات در کنار یکدیگر، رابطه خدا و خلق را ساماندهی می‌کند

به گزارش ایکنا از خراسان رضوی، علیرضا آزاد، استادیار الهیات و معارف اسلامی دانشگاه فردوسی مشهد، امروز 20 تیرماه، در جلسه تفسیر کاربردی قرآن کریم، که به‌صورت مجازی برگزار شد، درخصوص تفسیر واژه زکات در آیات قرآن و روایات پیامبران و ائمه‌معصومین(ع)، اظهار کرد: در آیه 55 سوره مریم، به‌نقل از حضرت اسماعیل(ع)، بیان شده است: «و کان یأمر». با توجه به این آیه می‌توان دریافت که حضرت اسماعیل نیز خانواده و قبیله خود را به صلاة و زکات دعوت می‌کرده است. بنابراین این اعمال در زمان پیامبران دیگر نیز مورد تأکید بوده و بنابراین صلاة و زکات برای نخستین بار در آیات قرآن بیان نشده است. در آیه 5 سوره بینه نیز درباره اهل کتاب بیان شده است که «و ما امرو الا لیعبدوالله» به این معنا که کتب آسمانی امر نشده بودند، مگر به این دلیل که خداوند را با اخلاص کامل در دین پرستش کنند و از دین غیر حق روی برگردانند و نماز را به پا دارند و به فقیران زکات بپردازند.

وی ادامه داد: همانطور که در گذشته نیز بیان شد، صلاة رابطه‌ای میان انسان و خداوند و زکات به‌عنوان ارتباط با مردم و خلق خدا تلقی می‌شود. به این ترتیب قرار گیری صلاة و زکات در کنار یکدیگر بیانگر کامل بودن دینی است که رابطه با خداوند و خلق را سازماندهی می‌کند. در میان مسلمانان نیز از ابتدا در سوره‌های مکی به زکات اشاره شده و به نوعی زمینه‌سازی و فرهنگ‌سازی آن صورت گرفته تا در اواخر بعثت و در سال نهم هجری قمری این عمل تشریح شود.

استادیار الهیات و معارف اسلامی دانشگاه فردوسی بیان کرد: برای نمونه در آیه 4 سوره مؤمنون «وَالَّذِينَ هُمْ لِلزَّكَاةِ فَاعِلُونَ»، پرداخت و عمل به زکات از اوصاف مؤمنان بیان می‌شود، هم‌چنین با توجه به آیه 55 سوره مائده (آیه ولایت) نیز این سؤال ایجاد می‌شود که آیا زکات در این آیات به معنای عمل فقهی و یا به معنای سخاوت و حسن معاشرت با مردم و رعایت حق مردم در اموال خود به کار رفته است؟

آزاد تصریح کرد: «إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسولُهُ وَالَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمونَ الصَّلاةَ وَيُؤتونَ الزَّكاةَ» درخصوص خاتم‌بخشی حضرت علی(ع) بیان شده و جناب زمخشری نیز در این خصوص می‌فرماید: این آیه به اجماع تمام مفسران در شأن حضرت علی(ع) بیان شده و این آیه از جمله معدود آیاتی است که بدون شک و به اجماع مفسران شیعه و سنی در شأن حضرت علی(ع) تصریح شده است.

وی در پاسخ به این پرسش آیا حضرت علی(ع) در این واقعه زکات فقهی خود را پرداخت می‌کرده‌اند، تصریح کرد: حضرت، حق فقرا از اموال خود را پرداخت می‌کنند و این عمل الزاما به معنای زکاتی که باید به نصاب رسیده باشد و در چهارچوب خاصی پرداخت شود، نیست. بنابراین کسانی که زکات را به معنای فقهی تفسیر می‌کنند، برای اثبات تفسیر این کلمه الزاما در معنای فقهی، دچار دشواری خواهند شد.

استادیار الهیات و معارف اسلامی دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به این که امام صادق(ع) در روایت‌های متعددی درخصوص زکات سخن گفته‌اند، بیان کرد: ایشان در روایتی می‌فرمایند: خداوند بر این امت، چیزی را سخت‌تر از زکات واجب نگردانیده و هلاکت اغلب امت‌ها به دلیل نپرداختن زکات روی داده است. به این ترتیب چنانچه زکات را در معنی فقهی آن در نظر بگیریم، بر اساس این روایت در واقع زکات، سخت‌ترین عمل فقهی تفسیر می‌شود، در حالی که خمس و جهاد گاهی سخت‌تر از زکات هستند.

آزاد اظهار کرد: بنابراین زکات، در این روایت به معنای رعایت حقوق مردم در اموال بیان شده است. به تعبیری دیگر این روایت، باور به حق مستمندان در مال اغنیاء را بیان می‌کند و لذا از نتایج خوش‌رفتاری با مردم، پاکی و تزکیه انسان را به همراه دارد. هم‌چنین با توجه به این روایت، امت‌ها به دلیل نپرداختن زکات از بین می‌روند و این موضوع به این معنی است که اگر رابطه مردم با یکدیگر که امروزه با عنوان روابط اجتماعی نامیده می‌شود، درست نباشد و رعایت حق مستمندان و مستحقان صورت نگیرد، امت‌ها نابود خواهند شد.

وی اضافه کرد: از جمله نکاتی که در این خصوص وجود دارد این است که در آیه تشریع زکات (آیه 60 و 103 سوره توبه)، از آن‌جایی که زکات با عنوان صدقه نام برده شده است. صدقه با واژه صداق به معنای مهریه هم‌ریشه است، می‌توان بیان کرد که صدقه اموال و یا بخشی از اموال اشخاص است که با صداقت و از دل و جان پرداخت می‌شود. در حالیکه معمولاً مردم هنگام سفر و برای جلوگیری از خطرات و تصادف صدقه پرداخت می‌کنند؛ منظور این نیست که این عمل صدقه محسوب نمی‌شود، اما این کار بیشتر به تجارت شبیه است.

زکات خالصانه و صادقانه پرداخت شود

استادیار الهیات و معارف اسلامی دانشگاه فردوسی مشهد افزود: زکات باید خالصانه و صادقانه پرداخت شود، از این رو در مرام حضرت علی(ع) نیز بیان شده است که در برخورد با کسی که زکات بر او واجب است، اما آن را پرداخت نمی‌کند، نباید با فشار و اصرار پرداخت را به وی تحمیل کنیم. بنابراین با توجه به آیه 4 سوره لقمان، تمام این نکات در تعریف محسن گنجانده می‌شود.

آزاد گفت: به نظر می‌رسد زکات نوعی صدقه واجب محسوب می‌شده است، اما تا سال نهم هجری قمری تعریف فقهی از آن صورت نگرفت. به عبارتی دیگر همواره در اسلام واجب بوده است که ثروتمندان و تمام افرادی که تمکن و توان مالی دارند، نیازهای ابتدایی مستمندان را برطرف کنند، درحالی که در این دوران هنوز اندازه و حدود این عمل به شکل فقهی امروزی ترسیم نشده بود.

وی اظهار کرد: از جمله نکات کاربستی در این خصوص می‌توان بیان کرد که با وجود این که چین، کره جنوبی و کوبا دارای نظام کمونیستی هستند، اما در عمل و واقعیت نظام کمونیستی وجود ندارد. به شکلی که در حال حاضر در روسیه و چین تمام مردم اجاره‌نشین دولت هستند.

استادیار الهیات و معارف اسلامی دانشگاه فردوسی بیان کرد: در حقیقت نظام کمونیستی، مالکیت خصوصی را ملغی کرد و نظام سرمایه‌داری لیبرال غرب، حق مستمندان در اموال ثروتمندان را در قالب مالیات عمومی دولتی ترسیم کرد، به گونه‌ای که به جز مالیات، هیچ واجب مالی وجود ندارد، در حالی که نظام اسلامی، تلفیقی از هر دو نظام را بیان می‌کند. از این رو در نظام اسلامی، مالکیت خصوصی لغو نشده و پرداخت مالیات نیز برای امور رفاهی، اجتماعی و هزینه‌های دولت برابر با زکات و... قلمداد نمی‌شود.

آزاد اظهار کرد: برای فهم و آگاهی از نسبت میان واجب مالی که در اسلام و در قالب زکات و صدقه مطرح می‌شود با آنچه در بخش‌های دولت مدرن و در قالب مالیات و... وجود دارد، لازم است هم‌فکری و اقداماتی صورت گیرد.

وی در پاسخ به این پرسش که آیا موارد 9‌‌گانه‌ زکات، مربوط به محصولاتی است بیشتر مورد استفاده اعراب آن دوران قرار می‌گرفته است و یا علی‌رغم آگاهی از وجود محصولات مختلف در مناطق گوناگون موارد پرداخت زکات را به تعداد مشخصی از محصولات محدود کرده‌ایم، اظهار کرد: چنین سؤالاتی همواره و در طول زمان در ذهن افراد ایجاد می‌شود؛ همانطور که بیش از 10پرسش درباره زکات در حضور امام صادق(ع) مطرح شده است و ایشان نیز پاسخگوی این پرسش‌ها بوده‌اند.

استادیار الهیات و معارف اسلامی دانشگاه فردوسی مشهد تصریح کرد: در روایات متعددی بیان شده است که زکات تنها به موارد 9‌گانه تعلق می‌گیرد و در برخی روایات نیز آمده است که پرداخت زکات در موارد دیگری نیز باید پرداخت شود، به‌گونه‌ای که بیان شده است حضرت علی(ع) در دوران حکومت خود، اسب را از جمله موارد پرداخت زکات تلقی می‌کرده‌اند. از طرفی دیگر برخی با بیان استدلال‌هایی عنوان می‌کنند که امام علی(ع) از این طریق مالیات حکومتی را دریافت می‌کرده‌اند.

آزاد تشریح کرد: براساس نظر شخصی من، به نظر می‌رسد مواردی که زکات به آن‌ها تعلق می‌گیرد و حد نصاب زکات ممکن است به مرور زمان تغییر پیدا کند، همانطور که فقها نیز بیان می‌کنند که نسبت گندم کشت شده به‌صورت دیم با نسبت گندم آبیاری شده متفاوت است، بنابراین شیوه انجام فعل و اثرات پیشرفت تکنولوژی ممکن است بر موارد و حد نصاب زکات اثرگذار باشد.

وی ادامه داد: «جوادعلی» در کتاب «المفصل» بیان می‌کند که پیش از بعثت پیامبر(ص) اعراب مناطق نزدیک به حجاز به معابد و رجال دینی خود زکات پرداخت می‌کرده‌اند. همچنین طبری در تاریخ خود می‌گوید که در دوران جاهلی یک‌دهم(عشر) محصولات زراعی متعلق به خدای بت‌پرستان(بت‌ها) بوده است. به تعبیری فرهنگ زکات، نه‌تنها در سایر ادیان بلکه در میان کفار بت‌پرست نیز وجود داشته است و نسبت و اندازه آن نیز بسیار نزدیک به قوانین و نسبت بیان‌شده در اسلام است.

همخوانی و تقریب شعائر اسلام با فرهنگ زمانه

استادیار الهیات و معارف اسلامی دانشگاه فردوسی گفت: این موضوع همخوانی و تقریب شعائر اسلام با فرهنگ زمانه را نشان می‌دهد. برای نمونه در عرب پرداخت یک‌دهم محصول به‌عنوان زکات مرسوم بوده و در اسلام نیز این نسبت از یک‌دهم تا یک‌بیستم با توجه به شکل‌های مختلف آبیاری متغیر است. همچنین در عرب یک‌چهارم غنائم جنگی در اختیار رئیس قبیله قرار می‌گرفت و مابقی میان جنگاوران توزیع می‌شد، در ایلام نیز یک‌پنجم غنائم در اختیار پیامبر(ص) قرار می‌گرفت تا در راه خدا و اسلام صرف شود و باقی‌مانده آن میان مجاهدان تقسیم می‌شده است.

آزاد اظهار کرد: در واقع بار مالی که اسلام بر دوش افراد می‌گذارد، نه‌تنها ناظر به شرایط و فرهنگ آن دوران بوده است بلکه میزان این بار مالی را سبک‌تر نیز می‌کند و این مبالغ را به سمت فقرا سوق می‌دهد.