نگاهی به نکات اخلاقی سوره حجرات
در سوره حجرات مسائل مهمی در ارتباط با شخص پیامبر(ص) و جامعه اسلامی نسبت به یکدیگر مطرح گشته و بسیاری از نکات مهم اخلاقی در آن مطرح شده است.
دلیل نامگذارى سوره حجرات آیه چهارم اين سوره است كه واژه حجرات در آن آمده است. اين واژه به خانهها يا اتاقهاى پيامبر(ص) اشاره دارد و از آنجا كه آداب و اخلاق اسلامى در آيات این سوره موج مىزند، بنابراین حجرات به سوره آداب و اخلاق نیز ناميده شده است.
علامه طباطبایی ذیل آیات سوره حجرات میفرماید: این سوره مشتمل بر مسائلی از احکام دین است. احکامی که با آنها سعادت زندگی فردی انسان تکمیل میشود. بعضی از آن مسائل ادب جمیلی است که باید بین بنده و خدای سبحان رعایت شود و پارهای از آنها آدابی است که بندگان خدا باید در مورد رسول خدا(ص) رعایت کنند(که در آیات اول سوره حجرات به تعدادی از این آداب اشاره شده است).
بعضی دیگر از احکام مربوط به مسائلی است که مردم در برخورد با یکدیگر در زندگی خود باید آن را رعایت کنند. قسمتی دیگر مربوط به برتریهایی است که بعضی از افراد بر بعضی دیگر دارند و تفاضل و برتری افراد از اهم اموری است که جامعه مدنی با آن منتظم میشود و انسان را به سوی زندگی توأم با سعادت و عیش پاک و گوارا هدایت میکند و در آخر به حقیقت ایمان و اسلام اشاره شده است و بدینسان بر بشریت منت میگذارد که نور ایمان را به او افاضه کرده است.
بنابراین این سوره مشتمل بر نکات مهمی است که عبارتند از:
آداب برخورد با پیامبر اسلام و اصولی را که مسلمانان باید در محضر پیامبر رعایت کنند.
یک سلسله اصول اخلاقی و اجتماعی که بهکار بردن آنها باعث محبت، صفا، صمیمیت، اتحاد و امنیت در جامعه میشود و فراموش کردن این نکات باعث بدبینی، نفاق، پراکندگی و ناامنی میشود.
دستوراتی که مربوط به چگونگی برخورد با اختلافهایی است که بین مسلمانان روی میدهد.
معیار ارزش انسان در پیشگاه خداوند و اهمیت مسئله تقوا.
تأکید روی این مسئله مهم که ایمان تنها به گفتار نیست، بلکه باید علاوه بر اعتقاد قلبی اثر ایمان در اعمال انسان و در جهاد با اموال و نفوس آشکار شود.
و در آخرین آیه از علم خداوند و آگاهی او از همه اسرار نهان عالم هستی و اعمال انسانها سخن گفته است که در حقیقت ضمانت اجرایی همه بخشهای سوره است.
رهنمودهای اخلاقی و ایمانی این سوره به دو صورت سلبی(نهی) و ایجابی(توصیههای آمرانه) به کار رفته است. اگر توجه شود نکات سلبی آن تماماً با حرف(لا) به کار رفته است و حالت ایجابی(امری) آن بهصورت امر و با صیغه جمع بیان شده است.
فرمانهای سلبی
«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ... ؛ ای کسانی که ایمان آوردهاید، در حکم کردن از خدا و رسولش پیشی مگیرید.» (آیه1)
«لَا تَرْفَعُوا أَصْوَاتَكُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِيِّ؛ صدای خود را بلندتر از صدای پیامبر نکنید.» (آیه2)
«وَلَا تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ؛ در برابر او بلند سخن نگوئید.» (آیه2)
«لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسَىٰ أَنْ يَكُونُوا خَيْرًا مِنْهُمْ وَلَا نِسَاءٌ مِنْ نِسَاءٍ عَسَىٰ أَنْ يَكُنَّ خَيْرًا مِنْهُنَّ؛ نباید گروهی از مردان شما گروه دیگر را مسخره کنند، چه بسا که آنان بر ایشان بهتر باشند و هیچیک از زنان حق ندارند زنان دیگر را مسخره کنند، زیرا ممکن است آنان از اینها بهتر باشند.» (آیه11)
«لَا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ؛ یکدیگر را مورد طعن و عیب جوئی قرار ندهید.» (آیه11)
«لَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ؛ یکدیگر را با لقبهای بد نخوانید.» (آیه11)
«قُلْ لَا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلَامَكُمْ ۖ؛ بگو اسلام آوردن خود را بر من منت نگذارید.»(آیه17)
قابل تأمل است که همه این فرمانها با خطاب «یا ایها الذین آمنوا» شروع شده است به جز مورد آخر و این بیانگر این مسئله است که مسلمان بودن یا مؤمن بودن متفاوت است و هر مسلمانی مؤمن نیست.
فرمانهای ایجابی
«وَاتَّقُوا اللَّهَ ۚ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ؛ و تقوای الهی پیشه کنید که خداوند شنوا و دانا است.» (سوره حجرات،آیه1)
«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ جَاءَكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا أَنْ تُصِيبُوا قَوْمًا بِجَهَالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلَىٰ مَا فَعَلْتُمْ نَادِمِينَ؛ ای کسانی که ایمان آوردهاید اگر شخص فاسقی خبری برای شما بیاورد درباره آن تحقیق کنید، مبادا به گروهی از روی نادانی آسیب برسانید و از کرده خود پشیمان شوید.» (سوره حجرات،آیه 6)
«وَاعْلَمُوا أَنَّ فِيكُمْ رَسُولَ اللَّهِ ۚ لَوْ يُطِيعُكُمْ فِي كَثِيرٍ مِنَ الْأَمْرِ لَعَنِتُّمْ؛ و بدانید رسول خدا در میان شماست هرگاه در بسیاری از کارها از شما اطاعت کند به مشقت خواهید افتاد.» (سوره حجرات،آیه 7)
«وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا ۖ؛ هرگاه دو گروه از مؤمنان با هم به نزاع و جنگ بپردازند آنها را آشتی دهید.» (سوره حجرات،آیه 9)
«فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَىٰ فَقَاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّىٰ تَفِيءَ إِلَىٰ أَمْرِ اللَّهِ ۚ فَإِنْ فَاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا بِالْعَدْلِ؛ و اگر یکی از آن دو بر دیگری تجاوز کند با گروه متجاوز پیکار کنید تا به فرمان خدا باز گردد و هرگاه بازگشت در میان آن دو به عدالت صلح برقرار سازید.» (سوره حجرات،آیه9)
«وَأَقْسِطُوا ۖ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ؛ و عدالت پیشه کنید که خداوند عدالتپیشگان را دوست دارد.» (سوره حجرات،آیه 9)
«إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ ۚ وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ؛ مومنان برادر یکدیگرند. پس بین دو برادر خود را صلح و آشتی دهید و تقوای الهی پیشه کنید باشد که مشمول رحمت او شوید.» (سوره حجرات،آیه 10)
«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيرًا مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ ؛ ای کسانی که ایمان آوردهاید از بسیاری از گمانهای بد بپرهیزید، چرا که بعضی از گمانها گناه است.» (سوره حجرات،آیه 12)
در سوره حجرات بعضی از واژهها از تکرار چشمگیری برخوردار است که مهمترین آنها عبارتند از واژههای «الله»، «ایمان»، «تقوا»، «علم»و «رحمت».
تکرار نام و صفات خداوند
در این سوره نام جلاله «الله» 27 بار تکرار شده و در بعضی از آیات دو مرتبه ذکر شده است. همچنین نامهای دیگر خداوند که در انتهای آیات آمده است و شاید علت آن متمرکز ساختن اذهان مؤمنان به حضور و شهود و علم خداوند است بر عملکرد مؤمنان و اینکه خداوند همه جا حضور دارد و بر کارهای ما آگاه است، مانند: «انَّ الله سمیع علیم»، «والله غفور رحیم»، «والله علیم حکیم»، «انَّ الله تواب رحیم»، «انّ الله علیم خبیر»، «والله بکل شیءٍ علیم»، «والله بصیر بما تعملون».
در این سوره 15 بار مشتقات کلمه «ایمان» به کار رفته است. واژه ایمان چهار مرتبه و کلمه «آمنوا» 6 بار و نیز کلمه مؤمنون دو مرتبه و کلمات «امنّا»، «مؤمنین» و «تؤمنوا» هر کدام یکمرتبه به کار رفته است.
از نکات آموزنده این سوره مقایسه بین ایمان و اسلام است که در آیات 14 تا 17 به طور واضح بیان شده است. اسلام، گفتن شهادتین و تسلیم(زبانی) به دین خداست، در حالی که ایمان، اعتقاد قلبی و تسلیم روحی به آن است و نشانه پایبندی و التزام به همان دستورات اخلاقی و توصیه شده در سوره است.
در این سوره در مقابل ایمان از سه واژه «کفر»، «فسوق» و «عصیان» نام برده شده که هر یک از جهتی نشانگر فقدان ایمان است.
ایمان، یعنی شکر نعمتهای الهی، پایبندی به حدود و مقررات الهی و اطاعت از خدا و رسول و دستورات ایشان، کسانی که به چنین خصلتهایی آراسته باشند به تعبیر قرآن آنها رشدیافتگان هستند.
«کفر» ناسپاسی نسبت به نعمتهای خداوند، «فسق» خارج شدن از دایره حلال و حرام و حدود الهی است و «عصیان» مقابل اطاعت و فرمانبرداری است و هر سه واژه در مقابل ایمان قرار دارند.
تقوا
ایمان بیش از هر چیز به نیروی تقوا نیازمند است و تنها با داشتن تقواست که میتوان از لغزشگاههای ایمان، یعنی کفر، فسوق و عصیان مصون ماند.
ایمان گذشتن از مرحله زبانی و ظاهری و رسیدن به باور قلبی و روحی است، التزام و پایبندی به اخلاق و انسانیت و محبت که از مصادیق آن اجتناب از صفات ناپسندی است که در این سوره از آن نهی شده است، تنها با نیروی تقوا ممکن است. معروفترین آیه ای که در رابطه با تقوا در قرآن آمده است نیز در این سوره قرار دارد.
« إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ؛ گرامیترین شما نزد خداوند با تقواترین شما است». (سوره حجرات،آیه13)
علم
کلمه دیگری که در این سوره مورد توجه بوده علم خداوند است. این کلمه 6 مرتبه به کار رفته و در آیه اول و آخر تکرار شده است.
علم و آگاهی از اینکه خداوند از جزئیات اعمال و نیات ما مطلع است و اگر چنین یقینی بر انسان حاصل گردد خشیت و خشوع قلبی، انسان را از ارتکاب معاصی باز میدارد و گرنه غفلت نسبت به حضور پروردگار انگیزهای برای تقوا باقی نمیگذارد، این سوره توجه انسان را جلب میکند بر این که خداوند بر جزئیات اعمال انسان وقوف کامل دارد.
رحمت
انسان موقعی میتواند از سوءظن، غیبت، بدگمانی، تجسس، لقب زشت دادن به دیگران و… اجتناب کند که قلب خود را از عداوت و کینه و حسد پاک گرداند و آماده عشق و محبت باشد تا دوستی و مودّت جایگزین دشمنی و عداوت نشود.
در آیات متعددی از این سوره، «رحیم» بودن خداوند بیان شده است تا احساس و عاطفه انسان را برای عفو و گذشت و محبت به دیگران آماده کند. اگر انسان رحمت و مغفرت الهی را نسبت به گناهانی که کرده آرزومند باشد خود نیز راحتتر از گناه دیگران چشمپوشی میکند.
منابع: کتاب علامه طباطبایی، تفسیر المی و ensani.ir
انتهای پیام
