می‌روم به دیدن حاجی

از آنجایی که سفر حج یکی از سفرهای مهم و با ارزش در فرهنگ ایرانی _ اسلامی است، لذا باید همه آداب و رسوم آن به قوت هرچه تمام‌تر برگزار شود تا این رسم کهن و این سنت اسلامی ـ الهی که یادگار ابراهیم خلیل‌الله است تا همیشه با جلالت در حافظه تاریخ بماند، در نتیجه اهتمام به مراسم استقبال و بدرقه و خود مراسم و آیین بزرگ حج یکی از الزامات این سفر مقدس بوده و اهمیت به آن و پرداختن به موضوع حج از این دیدگاه هر مسلمانی را وادار می‌کند که آداب و رسوم را ارج نهد.

از دیرباز با شروع موسم حج مراسم‌ گوناگونی برای بدرقه و استقبال از زائران جزء رسومات در شهرها و روستاهای مختلف بوده که این آیین‌ها با مدرنیته شدن جهان امروز در شهرها و به‌ویژه شهرهای بزرگ رنگباخته است، اما همچنان این رسومات در برخی از شهرهای کوچک و بیشتر روستاها وجود دارد.

روستای مغان، یکی از آخرین روستاهای بخش طرقبه - شاندیز است که در منطقه جنوب غربی شهر مشهد واقع شده و با مشهد حدود ۲۷ کیلومتر فاصله دارد. در این روستا هنوز بسیاری از آیین‌های کهن در ایام و مناسبات خاص برگزار می‌شود که از آن جمله می‌توان به آداب و رسوم بدرقه و استقبال از حجاج اشاره کرد.

سال‌هایی که از این روستا زائری به خانه خدا مشرف می‌شود جمعی از اقوام و آشنایان در منزل مسافر جمع می‌شوند تا ضمن دیدار و خداحافظی مجدد، او را بدرقه کنند. در روز حرکت همسایه‌‌ها و اقوام زائر جمع می‌‌شوند و پس از اینکه هدیه‌ای به‌عنوان سرراهی به زائر می‌دهند مراسم خداحافظی اهالی روستا و خویشان زائر با پیمودن مسیری از راه و همراهی کردن مسافر تا مکان معینی با رد شدن زائر از زیر قرآن برای اعزام به سمت شهر انجام می‌شود.

پس از اعزام زائران، از آنجا که پخت آش پشت‌پا برای راهی کردن مسافران از قدیم مرسوم بوده است، طبق رسومات برای سلامتی و ایمنی مسافر توسط نزدیکان و توزیع آن بین همسایگان و خویشان طبخ می‌شود.

مراسم استقبال از سنت‌های پسندیده‌‌ای است که ریشه در مهمان‌نوازی ایرانیان دارد، به‌خصوص آنکه اگر استقبال از زائر خانه خدا یا سایر مکان‌های مقدس باشد، این مراسم با تدارک دیدن برنامه‌هایی از سوی نزدیکان افرادی که به سفر زیارتی مشرف شده‌اند انجام می‌شود. در این مرحله خانواده زائر، بستگان و نزدیکانش متناسب با موقعیت اجتماعی زائر، طبق مراحلی با آداب و مراسمی خاص، به پیشواز وی می‌روند.

چاووش، سمبل سفر زیارتی است

یکی از مراسم «چاووشی‌خوانی» است و چاووش را می‌‌توان سمبل سفر زیارتی به‌شمار آورد، هر چند این رسم در شهرها کمتر به‌جای آورده می‌شود، اما در برخی از شهرستان‌های کوچک و روستاها همچنان مرسوم بوده و در استقبال از زائران به‌ویژه حجاج بیت‌الله‌الحرام این مراسم برگزار می‌شود.

در این روستا مراسم معمولاً توسط خانواده حاجی و در کارت‌های دعوت اعلام می‌شود، در واقع طبق آیین کهن به‌جای مانده نیز مراسم پیشواز زائران از ابتدای مسیر روستا است به این نحو که زائر در بدو ورود به روستا از ماشین پیاده شده و استقبال‌کنندگان با سلام و صلوات او را همراهی می‌کنند که در مسیر تا منزل حاجی آداب مربوط به این رسم از جمله دیده‌بوسی، خوشامدگویی و ... انجام می‌شود. در طول مسیر نیز بوی اسپند فضای مملو از جمعیت را نیز خاطره‌انگیزتر می‌کند و یادگاری شیرین از این مراسم برای حاجی از سفر برگشته می‌گذارد که هر بار در هر جا این بو به مشام برسد بدون شک سفر دلنشین حج را به یاد خواهد آورد.

در طول مسیر تمام روستاییان در تکاپوی حرکت به‌ سمت مسیر استقبال هستند و آن افرادی هم که از پشت پنجره و بام وقتی این تکاپو را می‌بینند می‌پرسند چه خبر است و پاسخ می‌شنوند که به دیدن حاجی می‌رویم و سپس یک به یک همه جمع می‌شوند و استقبال پرشور می‌شود. آن عده از آرزومندان که توفیق حج نیافته‌اند در دیده‌بوسی از حاجی می‌خواهند برای آنها هم دعا کند که این سفر قسمت آنان هم بشود و آنهایی که قبلاً به این سفر رفته‌اند به یاد آن روزها با حاجی هم کلام شده و تجدید خاطره می‌کنند. جمعیت زیاد است و حرکت آرام و مسیر کوتاه به سمت منزل حاجی طولانی‌تر می‌شود.

چاووش‌خوان، چاووش‌خوانی را آغاز می ‌کند و نزدیکان حاجی با دسته گل از وی استقبال می‌کنند و  پس از طی یک مسیر جلوی پای زائر گوسفند قربانی می‌کنند که تعداد قربانی‌ها بستگی به خانواده و اقوام حاجی دارد که چند نفر برای استقبال به قربانی کردن اقدام کنند.

پذیرایی و ولیمه از جمله مراسمی است که زائران حج پس از بازگشت از این سفر معنوی، به انجام آن همت دارند و دعوت استقبال‌‌کنندگان به شام یا ناهار است که توسط خانواده حاجی  انجام می‌شود.

با توجه به اینکه در این روستا بیشتر مراسم از جمله عروسی و مراسم ختم تمام مردم روستا به ولیمه دعوت می‌شوند بسیاری از افراد را نیز برای ولیمه از کل روستا در پشت بلندگوهای مسجد دعوت می‌کنند که اهالی ده در مراسم ناهار و یا شام به میزبانی خانواده حاجی دعوت هستند. ولیمه حج نیز به این صورت است که با تصمیم خانواده حاجی این مراسم برای تمام افراد ده انجام شود و یا تعدادی از اقوام و خویشان دعوت می‌شوند.

به دلیل اینکه معمولاً جمعیت مدعو زیاد هستند مراسم ولیمه در مسجد و حسینیه روستا برگزار می‌شود و تعدادی از فرزندان و بستگان نزدیک حاجی درب ورودی مسجد و تعدادی هم درب ورودی حسینیه به مهمانان خوشامدگویی کرده و  افراد را به‌سمت مراسم راهنمایی می‌کنند.

هدیه و سوغاتی از جمله رسوماتی است که از گذشته‌های دور در بین ایرانیان مرسوم بوده، ضمن اینکه هدیه دادن و گرفتن، جایگاهی والا و با ارزش در فرهنگ ایرانی و اسلامی دارد. این موضوع در سفر و مسافرت جایگاه ویژه خود را دارد و در سفرهای سیاحتی یا زیارتی، مسافر بنا به توان مالی، اقدام به خرید هدیه یا آوردن سوغاتی برای چشم‌انتظاران می‌کند.

در سفرهای زیارتی، همان‌طور که شرح داده شد، مسافر برای شروع سفر از نزدیکان خود هدیه‌ای با عنوان سر راهی می‌گیرد، بنابراین حداقل به اندازه ارزش هدیه دریافت شده، ملزم به آوردن سوغاتی می‌‌شود، از این‌رو در سفرها و از جمله سفرهای زیارتی، سوغاتی به‌نوعی الزام‌آور، مرسوم شده است.

حاجی به هنگام بازگشت از مکه، تا یک هفته بنا به رسم خود در منزل می‌‌نشیند و از غریبه و آشنا که برای عرض تبریک و زیارت قبولی می‌‌آیند پذیرایی می‌کند، همچنین مرسوم است هر یک از مهمانان که حضور می‌یابند کادویی مانند کله ‌قند، طاقه پارچه و نظایر آن به حاجی تقدیم  کنند و حاجی هم سوغاتی‌هایی که از سفر حج آورده  را مانند آب زمزم، قرآن و... به آنها هدیه می‌دهد.

یکی از شیرینی‌های دیدار حاجی رفتن در روستاها بیان خاطراتی است که حاجی از سفر تعریف می‌کند و اگر یک حاجی قدیمی هم در آن جمع باشد از حاجی سؤالاتی می‌پرسد، تجدید خاطره می‌کند و جمع حاضر با تمام وجود به صحبت‌ها گوش فرا می‌دهند.

زهرا اسماعیلی