تاریخچه حرم امام رضا(ع)؛ از مسیر هجرت تا شکل‌گیری شهر مشهد

میعاد صلواتی، کارشناس نمایشگاه‌های آستان قدس رضوی در گفت‌وگو با ایکنا از خراسان رضوی، اظهار کرد: تاریخچه حرم مطهر رضوی بیش از ۱۲۰۰ سال را شامل می‌شود؛ این سیر تاریخی از روزی آغاز شد که امام رضا(ع) به دستور مأمون عباسی ناچار شدند مدینه، زادگاه و محل زندگی خود، ترک کنند. این سفر اجباری مسیری حدود ۳۴۵۰ کیلومتر را در بر می‌گرفت که طی آن، حضرت در مدت تقریبی شش ماه راهی مرو، مرکز خلافت عباسی، شدند.

وی ادامه داد: برخلاف تصور رایج برخی افراد، امام رضا(ع) هرگز در شهر مشهد اقامت نداشتند و تنها از این منطقه عبور کردند. محل اقامت دو ساله ایشان، شهر مرو در محدوده کنونی ترکمنستان بود؛ جایی که به اجبار مأمون به عنوان ولیعهد خلافت عباسی در کنار او حضور داشتند.

کارشناس نمایشگاه‌های آستان قدس رضوی افزود: پس از گذشت دو سال، مأمون تصمیم گرفت مرکز حکومت را از مرو به بغداد منتقل کند. در مسیر بازگشت، کاروان در منطقه طوس و در ناحیه‌ای به نام سناباد برای یک یا دو شب توقف کرد. این محل، باغ و شکارگاهی وابسته به دستگاه خلافت بود. در همین مکان، مأمون حضرت امام رضا(ع) را به شهادت رساند و پیکر مطهر ایشان در کنار قبر پدرش، هارون‌الرشید، به خاک سپرده شد.

صلواتی با بیان اینکه پس از شهادت حضرت امام رضا(ع)، حدود ۳۰۰ تا ۴۰۰ سال طول کشید تا به‌تدریج شیعیان در اطراف مرقد ایشان ساکن شوند و نخستین بناهای مذهبی و مسکونی، از جمله خانه‌ها، مدارس و مساجد، شکل گیرد، گفت: در این دوره هنوز شهری با عنوان «مشهد» به‌صورت رسمی وجود نداشت و این منطقه تنها به‌عنوان محل دفن امام شناخته می‌شد.

وی تصریح کرد: به مرور زمان و با افزایش حضور شیعیان، هسته اولیه شهر مشهد شکل گرفت. در دوره‌های بعد، به‌ویژه در عصر سلجوقیان و سپس تیموریان، این شهر توسعه یافت و گسترش پیدا کرد. روند آبادانی و توسعه مشهد در دوره‌های مختلف تاریخی ادامه یافت و در طول قرون متمادی بر وسعت و اهمیت آن افزوده شد، تا سرانجام به شهر بزرگ و مذهبی امروز تبدیل شد که به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مراکز زیارتی جهان اسلام شناخته می‌شود.