رأفت و قاطعیت؛ ستون عدالت در سیره امام علی(ع)

نفیسه دست‌پروری، مدرس و پژوهشگر نهج‌البلاغه، در گفت‌وگو با ایکنا از خراسان‌رضوی، درباره رابطه بین رأفت و رحمت و قاطعیت در اجرای قانون در سیره سیاسی امام علی(ع)، اظهار کرد: امام علی(ع) برخلاف بسیاری از حاکمان که میان نرمی بی‌ضابطه و خشونت قدرت‌محور یکی را برمی‌گزینند، مدل سومی را بنا کردند؛ به طوری که رحمت و رأفت، روح اداره حکومت و نقطه آغاز بعثت نبوی و حکومت علوی محسوب می‌شود.

دست‌پروری با بیان اینکه امام(ع) در نامه به مالک اشتر می‌فرماید: «مردم را چونان حیوان درنده مبین؛ آنان یا برادر دینی‌اند یا نظیر تو در آفرینش»، یعنی رحمت نقطه شروع هر تصمیم سیاسی است، گفت: ایشان در جایگاه اجرای قوانین و حدود با قاطعیت بر اجرای دقیق آن‌ها نظارت و تأکید داشتند؛ زیرا رأفت بدون قانون، تبعیض‌آور است.

وی تصریح کرد: امام علی(ع) برخلاف تصور عرفانی صرف از رحمت، آن را در چارچوب قانون اعمال می‌کردند، به طوری که در رویکرد سیاسی _ اجتماعی علوی، رحمت شخصی نباید جای عدالت اجتماعی را بگیرد. ایشان در جریان اجرای حد دزدی، درخواست شفاعت درباره دزد (انصراف از قطع دست) را نپذیرفتند. درواقع، در نگاه امام علی(ع)، قاطعیت ادامه طبیعی رحمت است، نه متضاد با آن؛ زیرا بدون قاطعیت در برابر محاربه و فساد، امنیت مردم از بین می‌رود، فرصت سوءاستفاده برای افراط‌گرایان فراهم می‌شود و حقوق مظلومان پایمال می‌گردد.

این پژوهشگر نهج‌البلاغه در پاسخ به این سؤال که امام علی(ع) چگونه با توطئه‌های شایعه‌سازی و جنگ روانی دشمنان برخورد می‌کردند، تصریح کرد: با توجه به اینکه شایعه‌سازی و جنگ روانی از مهم‌ترین ابزارهای رسانه‌ای آن روزها بود که امام علی(ع) با آن مواجه بودند، مخصوصاً در دوره خلافت ایشان که مخالفان سیاسی (از قریش قدرت‌طلب تا خوارج) می‌کوشیدند با دروغ، تردید و اتهام اقتدار اخلاقی امام را تخریب کنند، ایشان از دید امروزی، پایه‌گذار نوعی رویکرد تئوری-عملی در برابر پروپاگاندا بود. ایشان با توضیح اصول و مبانی اسلامی و پاسخ مستدل و روشن به شبهات، وادی علمی و فکری را تبیین می‌کردند و همزمان با رفتار عملی مبتنی بر همان اصول، به آموزش عملی ملت می‌پرداختند.

فراهم کردن فرصت توبه و بازگشت به جامعه برای مخالفان

وی بیان کرد: امام علی(ع) با توجه به اصول عدالت و رحمت، همیشه برای مخالفان خود فرصت توبه و بازگشت به جامعه فراهم می‌کردند. این سیاست نه تنها نشان‌دهنده اخلاق مبتنی بر عفو و گفت‌وگو بود، بلکه به حفظ امنیت و انسجام جامعه نیز کمک می‌کرد. امام باور داشت حتی مخالفان سرسخت می‌توانند بازگشت کنند و به عنوان شهروندان مفید در جامعه عمل کنند.

دست‌پروری در ادامه به نمونه‌های تاریخی اشاره کرد و افزود: پس از نبرد نهروان، خوارج شکست خوردند و امام به جای اعدام و انتقام، به آنان گفتند که می‌توانند به جامعه بازگردند، به شرط آنکه دست از خشونت بردارند. همچنین، مردی به نام اشعث بن قیس که در جنگ صفین نقش دوگانه داشت و به شایعه‌سازی میان لشکریان می‌پرداخت، پس از آشکار شدن خیانت‌هایش، امام به او اجازه توبه دادند، مشروط بر اینکه از فعالیت‌های مخرب دست بکشد. این سیاست باعث شد اشعث و امثال او در جامعه باقی بمانند و درگیر مجازات‌های سنگین نشوند.

وی ادامه داد: امام در برخورد با غلات بارها آنان را مورد نصیحت و گفت‌وگو قراردادند و فرصت اصلاح و توبه به آن‌ها دادند، به شرط آنکه تغییر در رفتارشان را نشان دهند و از عقاید افراطی دست بکشند. کسانی چون عبدالله بن سبأ که رفتار افراطی و فتنه‌گرایانه داشت، امام به او اجازه دادند بازگشت کند، ولی وقتی ادامه داد، با قاطعیت با او برخورد شد.

این مدرس در پایان گفت: حتی پس از جنگ جمل، تمام افراد شکست‌خورده، از جمله طلحه و زبیر، امکان بازگشت داشتند، اگر دست از توطئه و مخالفت مسلحانه برمی‌داشتند. این رفتار سبب شد بسیاری از یاران طلحه و زبیر دوباره به صفوف امام بازگردند.