گفت‌وگوی بین‌نسلی در سایه غفلت از تربیت زمان‌شناسانه

کاهش گفت‌وگوی بین‌نسلی در جامعه امروز، با وجود گسترش آموزش‌های دینی، پرسشی جدی در حوزه تربیت انسان و شیوه‌های تربیتی به‌شمار می‌رود. این مسئله را باید در نسبت با تحولات زمانه و چندبعدی بودن امر تربیت تحلیل کرد. به نظر می‌رسد در شرایطی که جهان معاصر با دگرگونی‌های عمیق فرهنگی، اجتماعی و فناورانه مواجه است، تربیت فرزندان نیز نیازمند رویکردی متناسب، روزآمد و تکامل‌یافته است.

در برخی منابع روایی، بر ضرورت توجه به تفاوت زمان‌ها در تربیت تأکید شده است. از جمله عبارت مشهور: «لا تَقسِروا أولادَکُم عَلى آدابِکُم فَإِنَّهُم مَخلوقونَ لِزَمانٍ غَیرَ زمانِکُم»؛ فرزندان خود را به آداب و رسوم زمان خویش مجبور نکنید، زیرا آنان برای زمانی غیر از زمان شما آفریده شده‌اند. در تبیین این مضمون، امام خمینی نیز تصریح می‌کند: «بچه‌های ما در هر زمانی موافق آن زمان باید تربیت بشوند. در روایات هم هست که بچه‌هاتان را تربیت کنید به غیر آن طوری که خودتان هستید؛ برای زمان آتیه...» (موسوی خمینی، ۱۳۸۹، ج۶، ص۱۹۹).

برای فهم دقیق‌تر این گزاره، باید آن را در کنار سایر آموزه‌های دینی بررسی کرد. از منظر قرآن کریم، عمل به دستورات الهی و اهتمام به تربیت دینی فرزندان امری واجب و ضروری است؛ چنان‌که در آیات ۱۱۰ سوره قرآن (بقره) و ۶ سوره تحریم بر اقامه نماز و صیانت خانواده از انحراف تأکید شده است. همچنین تعلیم اصول دین و احکام شریعت، از وظایف بنیادین والدین به‌شمار می‌رود.

در روایتی آمده است: «دَعِ ابنَکَ یَلعَبُ سَبعَ سِنین و یُؤدَّبُ سَبعَ سِنین و اَلزِمهُ نَفسکَ سَبعَ سِنین»؛ فرزندت را هفت سال رها کن تا بازی کند، هفت سال او را ادب بیاموز و هفت سال دیگر او را ملازم خویش قرار ده (ابن‌بابویه، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۴۹۲). همچنین در نامه امیرالمؤمنین علی به امام حسن آمده است: «إنّما قلبُ الحدثِ کالأرضِ الخالیة... فبادرتُکَ بالأدب»؛ دل نوجوان همچون زمین بکر است، ازاین‌رو در ادب‌آموزی به تو پیشی گرفتم (ابن‌شعبه حرانی، ۱۴۰۴ق، ص۷۰).

روایات متعددی نیز بر ضرورت آموزش مهارت‌های مورد نیاز هر عصر تأکید دارند. از جمله: «عَلِّمُوا أَولادَکُمُ السِّباحةَ و الرِّمایةَ»؛ به فرزندان خود شنا و تیراندازی بیاموزید (کلینی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۴۷). این روایت نشان می‌دهد که تربیت، صرفاً انتقال محفوظات نیست، بلکه آموزش مهارت‌های متناسب با نیازهای زمانه را نیز دربرمی‌گیرد. در برخی روایات نیز نسبت به ناآگاهی فرزندان آخرالزمان از مسائل مورد ابتلا ابراز تأسف شده است (نک: شعیری؛ ابن‌اثیر).

در عبارت «لا تقسروا»، واژه «اولاد» به‌کار رفته است. «وَلد» مفهومی عام دارد و بر فرزند، اعم از دختر و پسر، اطلاق می‌شود (فراهیدی، العین، ج۸، ص۷۱). کاربرد این واژه در آیات مختلف قرآن، از جمله آیه ۲۳۳ سوره بقره و آیه ۱۵ سوره تغابن («إِنَّما أَموالُکُم وَ أَولادُکُم فِتنَةٌ») نشان می‌دهد که «اولاد» به سن خاصی اختصاص ندارد و می‌تواند طیف‌های مختلف سنی را شامل شود. افزون بر این، تنوع اصطلاحات عربی برای سنین گوناگون نیز مؤید آن است که «اولاد» مفهومی عام و فراگیر دارد (ثعالبی، ۱۴۱۴ق).

بر این اساس، کاهش گفت‌وگوی بین‌نسلی را می‌توان تا حدی ناشی از بی‌توجهی به همین اصل تربیتی دانست؛ اصلی که بر ضرورت انطباق شیوه‌های انتقال ارزش‌ها با اقتضائات زمانه تأکید دارد. هنگامی که روش‌های تربیتی بدون درک شرایط فرهنگی و زیست‌جهان نسل جدید و با رویکردی آمرانه و مبتنی بر اجبار دنبال شود، فاصله نسلی افزایش می‌یابد. در مقابل، بازخوانی پویا و زمان‌شناسانه آموزه‌های دینی می‌تواند زمینه‌ساز تقویت ارتباط، همدلی و گفت‌وگوی مؤثر میان نسل‌ها باشد.