تفاوت نگاه شیعه و اهل سنت درباره شب‌های قدر

شب قدر از مهم‌ترین مناسک در میان مسلمانان، اعم از شیعیان و اهل سنت است. با وجود اشتراکات فراوان میان این دو گروه از مسلمانان، تفاوت عقیده در مناسک شب قدر از جمله مواردی است که برای علاقه‌مندان به مسائل معنوی و دینی پرسش‌برانگیز بوده است.

در همین خصوص و به مناسبت شب‌های قدر، خبرنگار ایکنای خراسان رضوی گفت‌وگویی با حجت‌الاسلام والمسلمین سیدمحمود طباطبایی، مدیر گروه معارف اسلامی دانشکده الهیات و عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی انجام داده است که در ادامه می‌خوانیم:

ایکناـ تفاوت اعتقادات و نگاه شیعه و اهل تسنن درباره شب‌های قدر چیست؟

در این باره شیعه معتقد است که شب قدر در ماه مبارک رمضان قرار دارد. این مطلب را آیات قرآن و روایات اهل بیت(ع) تأیید می‌کنند، چراکه خداوند در سوره بقره می‌فرماید: «ما قرآن را در ماه رمضان نازل کردیم.» و در سوره قدر می‌فرماید: «ما قرآن را در شب قدر نازل کردیم.» مقتضای جمع میان این دو آیه این است که شب قدر در ماه مبارک رمضان واقع شده است.

روایات اهل بیت(ع) نیز وجود شب قدر در ماه رمضان را تأیید می‌کند؛ چنان‌که امام صادق(ع) در این رابطه می‌فرماید: «گرامی‌ترین ماه، ماه خداست که ماه رمضان است و قلب رمضان، شب قدر است.» همچنین به نقل از پیامبر اکرم(ص) آمده است که خطاب به مردم فرمودند: «ای مردم، به شما ماهی سایه افکنده که در آن شبی قرار دارد که از هزار ماه بهتر است و آن ماه، ماه رمضان است.» اما اینکه کدام یک از شب‌های ماه مبارک رمضان، شب قدر است، در روایات شیعی اختلاف وجود دارد. در مجموع می‌توان روایت‌ها را به سه دسته تقسیم کرد.

گروه اول روایاتی است که یکی از سه شب را به‌عنوان شب قدر معرفی می‌کند؛ چنان‌که آمده است: از امام صادق(ع) در مورد شب قدر پرسیدم. امام فرمود: «شب قدر را در نوزدهم، بیست‌ویکم و بیست‌وسوم جست‌وجو کن.» در روایت دیگری آمده است که شخصی از امام صادق(ع) پرسید: «در کدام شب از شب‌های رمضان امید می‌رود که شب قدر باشد؟» امام صادق(ع) در پاسخ فرمود: «نوزدهم، بیست‌ویکم و بیست‌وسوم.» در تعبیر دیگری از امام صادق(ع) آمده است: «تقدیر و اندازه‌گیری در شب نوزدهم، ابرام و محکم شدن در شب بیست‌ویکم و امضا در شب بیست‌وسوم است.»

بر اساس این دسته از روایات، شب قدر یکی از این سه شب در ماه مبارک رمضان است و کسانی که به‌دنبال درک فضیلت شب قدر هستند باید آن را در این سه شب جست‌وجو کنند. برای اطمینان بیشتر از درک این فضیلت، لازم است هر سه شب را به عبادت بپردازند.

دسته دوم از روایات در این رابطه دلالت بر این دارد که شب قدر یکی از دو شب، یعنی بیست‌ویکم و بیست‌وسوم است و برای درک شب قدر باید در این دو شب به عبادت و دعا پرداخت؛ چنان‌که «فضل بن یسار» از امام جواد(ع) نقل می‌کند: «امام جواد(ع) در شب بیست‌ویکم و بیست‌وسوم تا صبح به دعا می‌پرداخت.» در روایت دیگری آمده است که زراره از امام باقر(ع) درباره شب قدر پرسید و امام باقر(ع) در پاسخ فرمود: «شب بیست‌ویکم یا بیست‌وسوم.» امام صادق(ع) نیز در پاسخ کسی که از شب قدر پرسید، فرمود: «شب بیست‌ویکم یا بیست‌وسوم شب قدر است.»

براساس مفاد این دو گروه از روایات، شب قدر یکی از این دو شب، یعنی بیست‌ویکم یا بیست‌وسوم است و باید شب قدر را در میان این دو شب جست‌وجو کرد. برای اطمینان از درک شب قدر، بهتر است این دو شب را به عبادت، دعا و شب‌زنده‌داری پرداخت تا احتمال دستیابی به فضیلت شب قدر بیشتر شود.

درباره اهل سنت نیز باید گفت که بیشتر اهل سنت، به استناد حدیثی نبوی، معتقدند شب قدر یکی از ۱۰ شب آخر ماه رمضان است. به گفته علامه طباطبایی، معروف میان اهل سنت این است که شب قدر، شب بیست‌وهفتم رمضان است.

برخی از اهل سنت نیز معتقدند شب قدر تنها در زمان زندگی حضرت محمد(ص) هر سال تکرار می‌شد، اما پس از آن دیگر شب قدری وجود ندارد. به گفته برخی دیگر، شب قدر یک شب مشخص در سال نیست و در هر سال شبی نامعلوم است. این عده معتقدند شب قدر در سال بعثت در ماه رمضان بوده، اما در سال‌های دیگر ممکن است در ماه‌های دیگر باشد.

با این حال، به گفته طبرسی در تفسیر مجمع‌البیان، عموم علما اتفاق‌ نظر دارند که شب قدر در ماه رمضان قرار دارد. «فخر رازی» در این رابطه هشت قول بیان می‌کند و در نهایت می‌گوید: «در تعیین شب قدر میان علما اختلاف وجود دارد؛ شب اول، شب هفدهم، شب یازدهم، شب بیست‌وسوم، بیست‌وچهارم، بیست‌وپنجم، بیست‌وهفتم و نهم... آنچه نظر بیشتر علما بر آن قرار دارد، شب بیست‌وهفتم است.»

از مجموع آنچه بیان شد، استفاده می‌شود که علمای اهل سنت در تعیین زمان شب قدر اختلاف زیادی دارند. در نهایت می‌توان به این نتیجه رسید که از نظر اهل سنت، شب قدر در ماه مبارک رمضان و در دهه آخر آن قرار دارد و از میان احتمالات مطرح‌شده، احتمال شب بیست‌وهفتم بیشتر تقویت شده است.

ایکناـ درباره فضیلت‌ها، برکت و شأن نزول دعای جوشن کبیر توضیح دهید. چرا خواندن این دعا در شب‌های قدر مستحب است؟

جوشن کبیر دعایی منقول از پیامبر اکرم(ص) است که حاوی ۱۰۰۱ نام و صفت خداوند است. این دعا را جبرئیل در یکی از جنگ‌ها برای در امان بودن از آسیب‌های جنگ به پیامبر اکرم(ص) آموزش داد.

امام سجاد(ع) از پدرش امام حسین(ع) و ایشان از امام علی(ع) نقل کرده است که در یکی از جنگ‌ها پیامبر(ص) زرهی سنگین پوشیده بودند و گرمای شدید هوا و گرمای زره، جسم ایشان را آزار می‌داد و توان پیامبر را گرفته بود. جبرئیل نازل شد و ضمن رساندن سلام خدا بر پیامبر(ص) گفت: «این زره را از بدنت بیرون بیاور و به جای آن این دعا را بخوان که برای تو و امت تو امان است...» علت نام‌گذاری این دعا به جوشن کبیر به معنای زره بزرگ نیز همین است.

بنابر روایتی، هر کس دعای جوشن کبیر را هنگام خروج از خانه بخواند، خدا او را حفظ می‌کند و ثواب بسیار به او می‌دهد. هر کس آن را بر کفنش بنویسد، از عذاب قبر مصون می‌ماند. همچنین هر کس آن را در اول ماه رمضان بخواند، خداوند درک فضیلت شب قدر را روزی او می‌کند و هر کس آن را سه بار در این ماه بخواند، در طول زندگی‌اش در امان خدا قرار می‌گیرد و بهشت بر او واجب و آتش جهنم بر او حرام می‌شود.

از امام حسین(ع) نیز نقل شده است که امام علی(ع) به او وصیت کرد که این دعا را حفظ کند، آن را بر کفن خود بنویسد و به دیگران نیز تعلیم دهد.

به گفته علامه مجلسی در زادالمعاد، در برخی روایات نقل شده است که این دعا در شب‌های قدر، یعنی شب نوزدهم، بیست‌ویکم و بیست‌وسوم رمضان خوانده شود. شیخ عباس قمی در مفاتیح‌الجنان نیز به پیروی از علامه مجلسی، خواندن این دعا را یکی از اعمال شب‌های قدر ذکر کرده است.

ایکنا- راز مخفی بودن شب قدر چیست؟ بزرگان و علما چه تفاسیری درباره شب قدر دارند؟

در بیان راز مخفی داشتن شب قدر حکمت هایی از سوی دانشمندان اسلامی بیان گردیده است: اول این که مردم به عبادت خدا تلاش بیشتری کرده، شب های زیادی را به امید درک شب قدر شب زنده داری می نمایند؛ در نتیجه، عبادت ایشان زیاد و اجر و پاداش‌شان افزایش خواهد یافت. در روایتی از امام صادق (ع) آمده است که شب قدر شب بیست و یکم یا بیست و سوم است. هنگامی که راوی اصرار کرد کدام یک از این دو شب است و گفت: «اگر نتوانم هر دو شب را عبادت کنم کدام یک را انتخاب کنم؟» امام تعیین نفرمود و افزود: چه آسان است دو شب برای آنچه می خواهی.

دومین دلیل بدین سبب است که مردم به همه این شب ها اهمیت دهند؛ همان گونه که خداوند رضای خود را در میان انواع طاعات پنهان کرده تا مردم به همه طاعات روی آورند، و غضبش را در میان معاصی پنهان کرده تا از همه بپرهیزند، دوستانش را در میان مردم مخفی کرده تا همه را احترام کنند، اجابت را در میان دعاها پنهان کرده است تا به همه دعاها رو آورند، اسم اعظم را در میان اسمائش مخفی ساخته تا همه را بزرگ دارند و وقت مرگ را مخفی ساخته تا در همه حال آماده باشند. لذا در روایتی آمده است که در دهه آخر ماه مبارک پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله تمام شب ها را احیا می داشت و مشغول عبادت بود.

سومین دلیل آن است که مردم تنها به فضیلتی که از ناحیه درک شب قدر نصیب شان شده اکتفا نکنند تا در انجام سایر وظایف خودشان کوتاهی نکرده باشند؛ یکی از رازهای مخفی ماندن شب قدر مصون داشتن انسان ها از دچار شدن به عجب و غرور است. زیرا اگر شب قدر معلوم باشد ممکن است، کسی با شب زنده داری در آن دچار عجب شده، در انجام سایر تکالیف خود کوتاهی نماید.

درباره چهارمین دلیل نیز باید گفت شاید یکی از رازهای مخفی بودن شب قدر در میان چند شب این باشد که اگر کسی به شب زنده داری و عبادت در یکی از آن شب‌ها موفق نشد، ناامید نشده، شب دیگری را به امید درک فضیلت شب قدر به عبادت و شب زنده داری بپردازد. بدون شک این امر می تواند یکی از الطاف الهی و از جلوه های تسهیل و آسان‌گیری خداوند به بندگانش باشد. خداوند شب قدر را در میان چند شب مخفی داشت تا فرصت بیش تری به بندگان برای درک شب قدر داده شود و آن ها به امید دست یافتن به فضیلت شب قدر، شب های بیشتری را به عبادت و راز و نیاز با خداوند مشغول شوند.

ایکنا- آیا در ادیان دیگر مفهومی موسوم به شب قدر داریم؟ ریشه این موضوعات به چه بازمی‌گردد؟ در این باره توضیحاتی بفرمایید.

با نگاهی به روایات اسلامی به خوبی روشن می‌شود که شب قدر در امت‌های پیشین نیز بوده است و البته باید گفت به خاطر فضیلت پیامبر اسلام بر همه انبیاء و نیز نزول قرآن کریم در این شب، فضیلت و اهمیت شب قدر در اسلام نمود بیشتری پیدا کرده است، در روایتی از امام باقر(ع) در کتاب الکافی ج 1 ص 250 آمده است " خداوند شب قدر را در آغاز آفرینش دنیا و آن گاه که اولین نبی و اولین وصی را آفرید، پدید آورد و در حقیقت چنین اراده کرده است که در هر سال شبی باشد که در آن تفسیر امور تا سال آینده نازل شود و هر کسی که این حقیقت را انکار کند خدا را درباره علمش رد کرده است، زیرا پیامبران الهی قیام نمی‌کنند مگر آنکه در چنین شبی به آن‌ها حجت داده شود. آری به خدا سوگند آدم نمیرد مگر آنکه بر او وصی بود و بر هر یک از پیامبران بعد از آدم در این شب [قدر] امر خدا می‌آمد تا آن را به وصی بعد از خود واگذارد، برتری ایمان کسی که به «اِنّا اَنْزلنا» و تفسیرش ایمان بیاورد بر کسی که چون او نیست مانند برتری انسان بر حیوانات است". 

در روایت دیگری نیز آمده است : ابوذر غفاری از رسول خدا(ص) پرسید: آیا شب قدر فقط در عهد پیامبران بوده و پس از آن‌ها از بین می‌رود؟ فرمود: نه چنین است، بلکه تا روز قیامت باقی است. در روایت دیگری نیز از رسول خدا(ص) نقل شده که فرمودند: حضرت موسی در مناجاتی عرضه داشتند: پروردگارا قربت را خواهانم، خداوند فرمود: در بیداری شب قدر است. عرض کرد: رحمتت را خواستارم، فرمود: در رحم کردن بر بینوایان در شب قدر است، گفت: خدایا جواز عبور از صراط را می‌خواهم پاسخ آمد در شب قدر صدقه ده. خدایا بهشت و نعمت‌هایش را می‌خواهم، فرمود: در گرو تسبیح گفتن در شب قدر است. عرضه داشت: نجات از آتش دوزخ، خدا فرمود: استغفار در شب قدر. در پایان گفت: خدایا رضایتت را می‌طلبم، فرمود: در شب قدر نماز بگذار.

در تورات و انجیل اما شبی به نام قدر وجود ندارد، اما به جای آن شب مقدس با اعمال مخصوص دارد که به شب و عید فصح یا فطیر معروف است که حضرت موسی (ع) در این شب بنی‌اسرائیل را به کارهایی وا می‌داشتند و این شب مقارن است با چند روز روزه گرفتن که شباهت‌هایی به شب قدر دارد.

در مسیحیت نیز این شب مقدس شمرده می‌شد چون در باور آن‌ها عیسی آخرین شامش را در این شب خورد و فردایش به صلیب کشیده شد؛ سپس زنده گشته به آسمان رفت، لذا این امر از تقدس ویژه‌ای برخوردار شده است و امروز به نام عشاء ربانی یا شام آخر از اهمیت ویژه‌ای در جامعه مسیحیت برخوردار است. اما ذکر این نکته ضروری است که در این ادیان این شب را شب قدر نمی‌دانند، بلکه با نام‌های همچون عید فصح، شب پسح یا عید فطیر معروف است.