احساس امنیت اجتماعی؛ ثمره آگاهی، اراده و خانواده سالم

حجت‌الاسلام والمسلمین مهدی بیانی، استاد حوزه علمیه خراسان در گفت‌وگو با ایکنا از خراسان رضوی درباره نقش ارتباطات اجتماعی در افزایش حس امنیت اجتماعی اظهار کرد: انسان‌ها زمانی حس امنیت اجتماعی را در وجود خود تجربه می‌کنند که دارای چهار ویژگی اساسی باشند. نخست، آگاهی و هوشمندی است، چراکه انسان‌های آگاه معمولاً بسترهای رشد برایشان فراهم است و زمینه‌های لغزش و آسیب، کمتر آن‌ها را تهدید می‌کند. دوم، محیط سالم و دوستان خوب است زیرا انسان ذاتاً موجودی اجتماعی بوده و در این زندگی اجتماعی نیازمند دوست و همنشین است. اگر دوستان و اطرافیان افراد سالمی باشند، فرد رشد می‌کند و به امنیت روحی، روانی، عاطفی و در نهایت امنیت اجتماعی دست می‌یابد.

وی درباره ضرورت زیست اجتماعی افزود: با‌ توجه به اینکه انسان به ‌اجبار یا به اقتضای خلقت و حتی به‌دلیل مسئولیت اجتماعی، موجودی اجتماعی است، اگر تنها بماند و از اجتماع جدا شود، مانند قطره‌ای است که از دریا جدا شده و مانند آن قطره که محکوم به تبخیر شدن است، دچار آسیب خواهد شد. 

این مشاور در حوزه علمیه خراسان سومین عامل را سالم بودن محیط زندگی دانست و گفت: در کنار دوستان سالم، محیط نیز باید سالم باشد، چراکه در محیط‌های پرتنش و اضطراب‌آور، اعتماد به‌نفس انسان آسیب می‌بیند و شخصیت او ممکن است دچار اختلالات خفیف یا حتی عمیق روانی شود. این‌چنین فردی حس امنیت اجتماعی خود را از دست داده و ناآرامی را تجربه خواهد کرد.

بیانی چهارمین و مهم‌ترین عامل را همبستگی و هم‌افزایی اعضای خانواده دانست و تشریح کرد: خانواده‌هایی که اعضای آن نسبت به یکدیگر همبستگی دارند، فرزندانی با احساس امنیت اجتماعی بیشتر، اعتماد به‌نفس بالاتر، خودباوری قوی‌تر و خویشتن‌داری بیشتر تربیت می‌کنند.

وی ادامه داد: در مقابل، خانواده‌های ازهم‌گسیخته‌ای که هریک از اعضای خانواده زندگی جزیره‌ای دارند، با وجود کنار هم بودن، توجه و آگاهی متقابل نسبت به یکدیگر را ندارند. در این خانواده‌ها ارتباطات به‌جای «گفتن و گوش دادن» از نوع «گفتن و شنیدن» و به‌جای «نگاه کردن» از نوع «دیدن» است. نبود همبستگی و انسجام در چنین خانواده‌ای به‌طور طبیعی موجب اختلال در امنیت معنوی، روانی و اجتماعی خواهد شد.

این مشاور در حوزه علمیه خراسان با قرائت حدیث «لا صَلاةَ لِجارِ المَسجِدِ إلّا فِی المَسجِد»، بر ضرورت زندگی اجتماعی در مناسک دینی نیز تأکید کرد و گفت: طبق آنچه  در این روایت بیان شده، نماز کسی که توان رفتن به مسجد و نماز جماعت را دارد ولی عمداً نمی‌رود، اثرگذار نخواهد بود. این به آن معناست که در مناسک دینی نیز با تأکید بر انجام عبادات به‌صورت دسته جمعی، بر ضرورت زندگی اجتماعی پرداخته شده است و عبادت فردی، بدون جلوه اجتماعی، معنا و ثمر کامل را ندارد.

خانواده؛ ستون اصلی امنیت اجتماعی

بیانی خانواده را زیربنای روابط اجتماعی دانست و تشریح کرد: ما اجتماعی خلق شده‌ایم و به یکدیگر پیوند خورده‌ایم، نسبت به هم نیاز داریم و باید به نیازهای یکدیگر توجه کنیم؛ بنابراین لازم است با ارائه خدمات متقابل، زمینه رشد، هم‌افزایی و هم‌پوشانی یکدیگر را فراهم کنیم. در میان عوامل مؤثر بر روی ایجاد حس امنیت اجتماعی، که شامل خانواده، شبکه دوستان، آشنایان، همکاران و سایر پیوندهای اجتماعی می‌شود، نقش خانواده از همه مهم‌تر است، چراکه خانواده زیربنا، کانون و مبدأ است و نقش آن از سایر عوامل مؤثر در روابط اجتماعی مهم‌تر است. 

وی همچنین درباره مهم‌ترین عنصر درونی مؤثر در ایجاد حس امنیت اجتماعی گفت: اراده فرد از عناصر بسیار مهم درونی است. انسان‌هایی که اراده‌ای قوی دارند، در مسیر رشد قرار می‌گیرند، اما افراد با اراده ضعیف، بیش از حد تحت‌تأثیر دیگران هستند و به‌راحتی توسط دیگران کنترل شده و تغییر داده می‌شوند. این افراد شجاعت «نه گفتن» و جسارت تصمیم‌گیری را ندارند و لازم است این افراد آگاهی و هوشمندی خود را تقویت کنند تا به اراده‌ای قوی دست یابند.

این مشاور در حوزه علمیه خراسان با استناد به آیاتی از قرآن کریم، به فلسفه حس امنیت اجتماعی و ضرورت آن در زندگی انسان پرداخت و اظهار کرد: خداوند در قرآن می‌فرماید: «وَ مِنْ آیاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْواجًا وَ جَعَلَ بَیْنَکُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَة»؛ در این آیه، خداوند یکی از نشانه‌های قدرت خود را آفرینش یک جفت و همراه برای انسان بیان می‌کند و سپس می‌فرماید برای تعمیق این رابطه، مودت و رحمت را میان آن‌ها قرار داده‌ام. وجود عنصر مودت سبب می‌شود انسان‌ها تنها وابسته نباشند، بلکه دلبسته یکدیگر شوند؛ زیرا در وابستگی صرف، اگر عامل ایجاد آن از بین برود، رابطه نیز قطع می‌شود اما در دلبستگی‌ای که مبتنی بر مودت و عشق است، پیوندی پایدار و عمیق ایجاد خواهد شد.

بیانی درباره نتایج تأمین حس امنیت اجتماعی بیان کرد: حاصل تأمین این امنیت در سه عبارت قرآنی خلاصه می‌شود: «لَعَلَّکُمْ تَتَّقُون»، «لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُون» و «لَعَلَّکُمْ یَرْشُدُون»، یعنی انسان‌ها به تقوا دست می‌یابند، شکرگزار خداوند می‌شوند و در نهایت به رشد و تعالی می‌رسند؛ به‌طوری که در آیه ۱۸۶ سوره «بقره» آمده است: «وَ إِذا سَأَلَکَ عِبادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِیبٌ أُجِیبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ… لَعَلَّهُمْ یَرْشُدُون.»

وی درباره کارکرد و نقش دین در ایجاد حس امنیت اجتماعی نیز گفت: دین، فطرت انسان را کشف و استخراج می‌کند و به بهره‌برداری می‌رساند. دین از آغازین لحظات خلقت تا پایان، هدایت‌گر بشر بوده است و نقشی اساسی در راهبری، جهت‌یابی و مدیریت زندگی انسان ایفا می‌کند.