آیات تدبر، تذکر و رحمت؛ سه عنصر مهم در ایجاد جامعه‌ همدل

حجت‌الاسلام والمسلمین محمدرضا نوری کوهبنانی، مدیر گروه مطالعات قرآنی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی در گفت‌گو با ایکنا از خراسان رضوی، درباره نقش آیات تدبر، تذکر و رحمت در احیای همدلی و طراوت روحی جامعه اظهار کرد: در بعضی از ایام بحث کاهش همدلی و فرسودگی روحی در جامعه مطرح می‌شود که قرآن کریم، به‌عنوان کتاب هدایت برای درمان این وضعیت، راهکارها و مجموعه‌ای از آموزه‌های اخلاقی و معرفتی را برای رشد فرد و جامعه ارائه کرده است. 

وی ادامه داد: قرآن صرفاً کتاب تلاوت نیست، بلکه کتاب اندیشیدن است. خداوند در سوره «محمد»، آیه ۲۴ به‌صراحت می‌فرماید: «أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ» و این یعنی مشکل بسیاری از ناآرامی‌های درونی، نداشتن تدبر است. 

نوری کوهبنانی تشریح کرد: «تدبر» در لغت به معنای اندیشیدن و بررسى عواقب و نتایج كار و فرجام امور، و در اصطلاح قرآنی به معنای تأمل عمیق در آیات الهی برای فهم پیام‌ها و اهداف آن است. این تأمل باعث می‌شود انسان به درک عمیق‌تری از هدف زندگی، نظم جهان و جایگاه خود در هستی دست یابد. چنین درکی احساس معنا و امید را در انسان تقویت کرده و موجب طراوت روحی فرد و جامعه می‌شود.

مدیر گروه مطالعات قرآنی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی در پاسخ به این سؤال که آیا قرآن نمونه‌ای عینی برای این تأثیرگذاری ارائه می‌دهد، گفت: قرآن در آیات ۱۹۰ و ۱۹۱ سوره «آل‌عمران»، تفکر در آفرینش را نشانه خردمندان می‌داند. این آیات به‌خوبی نشان می‌دهند که تفکر در نظام آفرینش انسان را به ایمان و آرامش قلبی می‌رساند. 

وی در تشریح این موضوع بیان کرد: هنگامی که فرد به حکمت و نظم موجود در جهان پی می‌برد، احساس معنا و هدف در زندگی پیدا می‌کند و از اضطراب‌های روحی رهایی می‌یابد. از منظر اجتماعی نیز تدبر سبب افزایش بصیرت و آگاهی در جامعه می‌شود.

نوری کوهبنانی افزود: جامعه‌ای که اعضای آن اهل اندیشه و تأمل باشند، کمتر دچار افراط، تعصب و خشونت می‌شود. چنین جامعه‌ای به جای واکنش‌های احساسی، تصمیم‌های عقلانی و اخلاقی اتخاذ می‌کند. در نتیجه، تدبر در آیات قرآن می‌تواند زمینه‌ساز طراوت روحی و رشد فرهنگی جامعه باشد و این دقیقاً همان چیزی است که جامعه امروز به آن نیاز دارد.

«آیات تذکر»؛ عامل افزایش همدلی و ایجاد همبستگی اجتماعی

وی درباره نقش آیات تذکر در تقویت همدلی اجتماعی اظهار کرد: یکی دیگر از ویژگی‌های مهم قرآن، نقش‌آفرینی آن به‌عنوان «ذکر» و «تذکر» است، به‌طوری که قرآن خود را در آیه ۸۷ سوره «ص»، کتاب یادآوری معرفی می‌کند: «إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ.»

این کارشناس ادامه داد: تذکر در قرآن به معنای یادآوری حقایق فراموش‌شده و بیدار کردن وجدان انسانی است. بسیاری از انسان‌ها ارزش‌های اخلاقی و معنوی را می‌دانند، اما در اثر غفلت یا مشغله‌های زندگی از آن‌ها فاصله می‌گیرند. آیات تذکر با یادآوری این حقایق، انسان را به بازگشت به مسیر صحیح دعوت می‌کنند.

مدیر گروه مطالعات قرآنی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی یکی از مهم‌ترین شیوه‌های تذکر در قرآن را بیان داستان‌های اقوام گذشته دانست و افزود: قرآن درباره این داستان‌ها در آیه ۱۱۱ سوره «یوسف» می‌فرماید: «لَقَدْ كَانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبَابِ.»

وی اضافه کرد: داستان‌های قرآنی مانند داستان حضرت یوسف(ع)، حضرت موسی(ع)، قوم عاد و ثمود و دیگر اقوام، نمونه‌هایی از سنت‌های الهی در تاریخ هستند. این داستان‌ها نشان می‌دهند که ظلم، تکبر و بی‌عدالتی سرانجامی جز سقوط ندارد و در مقابل، صبر، ایمان و اخلاق نیکو به پیروزی و عزت می‌انجامد.

نوری کوهبنانی با اشاره به داستان حضرت یوسف(ع) ادامه داد: هنگامی که برادران آن حضرت پس از سال‌ها به خطای خود پی می‌برند، حضرت یوسف(ع) آنان را می‌بخشد و می‌گوید: «لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ» (سوره یوسف آیه ۹۲)؛ این رفتار نمونه‌ای از گذشت و همدلی است و چنین آموزه‌هایی به انسان می‌آموزند که حتی در برابر خطاهای دیگران نیز می‌توان با مهربانی و بخشش رفتار کرد.

وی با بیان اینکه آیات تذکر از نظر اجتماعی چند اثر مهم دارند، گفت: نخست، افزایش آگاهی اخلاقی و تاریخی جامعه، دوم تقویت حس مسئولیت نسبت به سرنوشت دیگران و سوم ایجاد همدلی از طریق درک رنج‌ها و تجربه‌های انسانی است. وقتی افراد با سرگذشت دیگران آشنا می‌شوند، بهتر می‌توانند شرایط و مشکلات یکدیگر را درک کنند و این امر موجب افزایش همدلی و همبستگی اجتماعی می‌شود.

«آیات رحمت»؛ عامل بازسازی امید و کاهش خشونت در جامعه

این کارشناس درباره نقش «آیات رحمت» در بازسازی امید و آرامش در جامعه بیان کرد: رحمت یکی از اساسی‌ترین مفاهیم در قرآن کریم است. بسیاری از سوره‌های قرآن با نام خداوند که «الرحمن الرحیم» است، آغاز می‌شوند و این نشان‌دهنده گستردگی رحمت الهی است. قرآن بارها بر این نکته تأکید می‌کند که رحمت خداوند فراگیر و گسترده است.

مدیر گروه مطالعات قرآنی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی با بیان آیه ۱۵۶ سوره مبارکه «اعراف» «وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ» گفت: این آیه بیانگر آن است که رحمت الهی همه موجودات را دربرمی‌گیرد. چنین نگرشی موجب ایجاد امید در دل انسان‌ها می‌شود و آنان را از یأس و ناامیدی نجات می‌دهد.

وی درباره یکی از امیدبخش‌ترین آیات قرآن اظهار کرد: خداوند در آیه ۵۳ سوره «زمر» می‌فرماید: «قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ»؛ در این آیه خدا به کسانی که دچار خطا و گناه شده‌اند امید می‌دهد که راه بازگشت و اصلاح همیشه باز است. وجود چنین امیدی نقش مهمی در سلامت روانی جامعه دارد، زیرا ناامیدی یکی از عوامل مهم بروز مشکلات روحی و اجتماعی است.

رسالت پیامبر(ص)؛ گسترش رحمت و مهربانی در جامعه

نوری کوهبنانی با بیان اینکه قرآن پیامبر اسلام(ص) را به‌عنوان نماد رحمت معرفی می‌کند و می‌فرماید: «وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ» ادامه داد: براساس این آیه، رسالت پیامبر بر پایه رحمت و مهربانی است در نتیجه پیروان او نیز باید این اصل را در رفتار فردی و اجتماعی خود الگو قرار دهند.

مدیر گروه مطالعات قرآنی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی با بیان اینکه فرهنگ رحمت و مهربانی در سطح اجتماعی باعث کاهش خشونت، کینه و انتقام‌جویی می‌شود، گفت: جامعه‌ای که افراد آن به بخشش و مدارا عادت داشته باشند، از انسجام و همبستگی بیشتری برخوردار خواهد بود. چنین جامعه‌ای محیطی امن و آرام برای رشد معنوی و انسانی فراهم می‌کند.

وی درباره ارتباط میان تدبر، تذکر و رحمت در احیای همدلی اجتماعی تصریح کرد: اگرچه هریک از مفاهیم تدبر، تذکر و رحمت نقش مستقلی در تربیت انسان دارند، اما در حقیقت این سه مفهوم با یکدیگر پیوندی عمیق دارند. تدبر سبب می‌شود انسان حقیقت آیات الهی را درک کند، تذکر این حقایق را در ذهن و دل او زنده نگه می‌دارد و رحمت نتیجه عملی این آگاهی و یادآوری در رفتار اجتماعی است.

این کارشناس علوم قرآنی بیان کرد: به عبارت دیگر، هنگامی که انسان با تدبر به درک عمیق آموزه‌های قرآن می‌رسد و با تذکر پیوسته این آموزه‌ها را در زندگی خود به یاد می‌آورد، به تدریج روحیه رحمت، مهربانی و همدلی در او شکل می‌گیرد. چنین انسانی نه تنها به فکر منافع شخصی خود نیست، بلکه به سعادت دیگران نیز توجه دارد.

نوری کوهبنانی اظهار کرد: درواقع قرآن کریم با استفاده از شیوه‌های تربیتی متنوع، زمینه رشد معنوی و اجتماعی انسان را فراهم می‌کند. آیات تدبر با دعوت به اندیشه و تأمل، درک عمیق‌تری از جهان و زندگی ایجاد می‌کنند و موجب آرامش و طراوت روحی می‌شوند.

وی ادامه داد: همچنین آیات تذکر با یادآوری سرگذشت اقوام گذشته و بیان سنت‌های الهی، انسان را به عبرت‌آموزی و اصلاح رفتار دعوت می‌کنند و حس همدلی را در جامعه افزایش می‌دهند. آیات رحمت نیز با تأکید بر مهربانی و بخشش الهی، امید و آرامش را در دل‌ها زنده کرده و روابط انسانی را بر پایه محبت و مدارا استوار می‌سازند. در نتیجه، ترکیب این سه عنصر می‌تواند جامعه‌ای پویا، همدل و برخوردار از سلامت روحی و معنوی پدید آورد.