آیین‌های نوروز از منظر اسلام

عید نوروز از آیین‌های پسندیده مردم ایران است که در طول سالیان طولانی بسیار مورد توجه قرار گرفته است. مردم ایران هر ساله عید نوروز را با پهن کردن سفره هفت‌سین و دید‌و بازدیدهای نوروزی جشن می‌گیرند، اما سؤالی که در این جا مطرح می‌شود آن است که با توجه به مبادلات فراوان و با‌اهمیت ایران و اسلام با یک‌دیگر و تأثیر و تأثرات متقابل‌شان بعد از ورود دین اسلام به ایران نوع این اثرگذاری‌ها بر آیین‌ها و اعیاد ایرانیان از جمله عید نوروز، بزرگ‌ترین جشن ملی این قوم چگونه و به چه شکل بوده است و در ادامه مطرح می‌شود که کدام‌یک از آیین‌های عید نوروز ایرانیان مورد تأیید و یا رد اسلام بوده و یا اینکه بعد از ورود اسلام به ایران آیا شکل این آیین‌های نوروزی تغییر کرده است یا نه.

 

علاوه بر این چیزی که در این حوزه مورد توجه قرار می‌گیرد آن است که اسلام در ارتباط با نو شدن و تحویل سال چه سفارشات و توصیه‌های معنوی‌ برای مسلمانان داشته و نظر پیشوایان دین در این‌باره چه بوده است. به‌مناسبت آغاز سال نو و در خصوص بررسی آیین‌های عید نوروز ایرانیان از منظر اسلام خبرنگار ایکنای خراسان رضوی گفت‌و‌گویی با حجت‌الاسلام والمسلمین سیدمحمود طباطبایی، عضو هیئت علمی گروه معارف دانشگاه فردوسی انجام داده است که در ادامه می‌خوانیم:

 

 

نوروز در متون و منابع دینی با دو عبارت النیروز و النوروز یاد شده است. در ارتباط با نوروز، مرحوم کلینی در کهن‌ترین متن حدیثی از کتب اربعه یعنی اصول کافی در روایتی از ابراهیم کرخی آورده است که از امام صادق(ع) درباره شخصی پرسید که مزرعه بزرگی دارد و روز مهرگان یا نوروز که فرا می‌رسد کارگران و کشاورزان به رسم نوروز برای او هدیه می‌برند، آیا بپذیرد؟ امام فرمود: آیا هدیه‌دهندگان اهل نماز و مسلمانند؟ گفت: آری! امام فرمود: هدیه آنها را بپذیرید و در مقابل جبران و تدارک کند.

 

اين روایت دلالت دارد که در آن روزگار در میان مسلمانان رسم هدیه‌های نوروزی برقرار بوده و امام هیچ‌گونه اشکالی بر آن نکرده و بلکه به نوعی آن را تأیید فرموده است. در روایت دیگری نیز آمده است که هدیه نوروزی برای امیرمؤمنان(ع) آوردند. امام پرسید: این چیست؟ گفتند: امروز نوروز است. (هدیه نوروزی است) امام فرمود: هر روز را برای ما نوروز کنید.». با بررسی در متون دینی روشن می‌شود نوروز و آیین‌های ویژه آن مانند هدیه‌های نوروزی و احکام شرعی آن مانند غسل، نماز و روزه مستحبی بدون هیچ‌گونه مخالفتی تلقی به قبول شده است. مقتضای روایات، سیره معصومان(ع)، سیره مسلمین، آرای فقها و نیز مذاق اسلام در تعامل با دیگر فرهنگ‌ها و سنت‌ها آن است که برگزاری عید ملی و بومی نوروز بدون انتساب به اسلام بی‌اشکال است و نامشروع دانستن آن فاقد دلیل معتبر شرعی و مخالف با موازین فقهی و اجتهادی است.

 

اسلام عید نوروز را نه به‌طور کلی رد نموده و نه به‌صورت کلی قبول کرده است، بلکه یکسری از کارهای خوب نوروز که جنبه الهی داشت و سعادت بشر در آن بود را قبول کرده و به آن جهت شرعی و اسلامی داده و جهات منفی و بد آن را که بوی شرک، خرافات و انحراف می‌داد ممنوع کرد، بنابراین بی‌شک آداب و رسومی که در عید نوروز ميان مردم معمول است و به شكل سنت ملى در ميان ايرانيان و كشورهاى ديگرى درآمده در شمار امورى است كه اسلام به‌صورت كلى بر آن تأكيد نهاده است. سنت‌هایی پسندیده از قبیل نظافت، خانه تكانى، كمك به ارحام و بستگان و افراد نيازمند و آبرومند براى تهيه لباس و وسايل اوليه زندگى که بسيار پرثمر و مفيد است و نیز ديد و بازديد و صله رحم، ملاقات دوستان، رفع كدورت ها و بيرون ريختن غم و اندوه‌ها از دل و آماده شدن براى فعاليت هاى مختلف ثمربخش در سال نو و ...همگی از جمله جنبه‌های مثبت مراسم نوروزى است.

 

در فقه شیعه برای نوروز آداب و احکامی مانند غُسل، نماز و روزه مستحبی ذکر شده است. اساس و سند فقهی این احکام روایتی از معلّی بن خنیس از امام صادق(ع) است که نخستین‌بار شیخ طوسی آن را در حاشیه کتاب مصباح المتهجد و در مختصر مصباح شیخ نقل کرده است. اصل روایت چنین است: «هرگاه روز نوروز شد غُسل کن و پاکیزه‌ترین لباس‌هایت را بپوش و خود را به خوش‌بوترین عطرها خوش‌بو کن و این روز را روزه باش و آن‌گاه که نوافل و نماز ظهر و عصر را خواندی، چهار رکعت نماز بخوان؛ در رکعت نخست سوره حمد و 10 بار سوره قدر را، در رکعت دوم سوره حمد و 10 بار سوره کافرون را، در رکعت سوم سوره حمد و 10 بار سوره توحید را و در رکعت چهارم سوره حمد و 10 بار سوره ناس و سوره فلق را بخوان و پس از آن به سجده شکر رو و دعا کن که گناهان پنجاه سال بخشوده می‌شود». بسیاری از فقها پس از شیخ طوسی در مصباح به پیروی از او در بیشتر کتاب‌های فقهی‌شان به غسل، نماز و روزه نوروز در ردیف غسل‌ها، نمازها و روزه‌های مستحبی توجه کردند و در مقام اشاره به مستند آن نیز همین حدیث معلّی بن خنیس را یادآور شدند.

 

علامه مجلسی این دعا را در کتاب زاد المَعاد در ذیل اعمال نوروز ذکر کرده است. به‌گفته او این دعا در کتاب‌های غیر مشهور نقل شده و به هنگام تحویل سال خوانده می‌شود. شیخ عباس قمی نیز آن را در کتاب مفاتیح الجنان و آیت‌الله مکارم شیرازی در مفاتیح نوین به نقل از زادالمعاد آورده‌اند. مشابه ترکیبات این دعا در قرآن و روایات موجود است: عبارت «مقلب القلوب و الابصار» نظیر آیه «وما تتقلب فیه القلوب و الابصار » است که یک بار در قرآن سوره نور، آیه ۳۷ آمده و منظور روز قیامت است و شاید مناسبتش با تحویل سال آن باشد که در بعضی متون دینی دگرگونی طبیعت در فصول سال و زنده شدن طبیعت را به قیامت تشبیه کرده‌اند.

 

در کتاب کمال‌الدین مرحوم صدوق روایتی را از امام صادق(ع) نقل می‌کند که امام می فرمایند چنین بگویید: «يَا اللَّهُ يَا رَحْمَانُ يَا رَحِيمُ يَا مُقَلِّبَ الْقُلُوبِ ثَبِّتْ قَلْبِي عَلَى دِينِك»‌ راوی در مقام تکرار با تغییری اندک می‌گوید: «يَا اللَّهُ يَا رَحْمَانُ يَا رَحِيمُ يَا مُقَلِّبَ الْقُلُوبِ وَ الْأَبْصَارِ ثَبِّتْ قَلْبِي عَلَى دِينِك‌» امام کلام راوی را تصحیح کرده و می‌فرمایند: اگرچه خداوند مقلب القلوب و الأبصار هست ولی دعا را آنچنان که گفتم بخوان: «يَا مُقَلِّبَ الْقُلُوبِ ثَبِّتْ قَلْبِي عَلَى دِينِك‌» . سید بن طاووس در کتاب «اقبال الاعمال» در ضمن دعای شب پانزدهم ماه مبارک رمضان این فقره را آورده است که: «سبحان مقلب القلوب والأبصار ، سبحان مقلب اللیل والنهار».

 

مشابه عبارت «مدبر اللیل و النهار» می‌تواند آیه «یقدر اللَّیْلَ وَ النَّهارَ» از سوره مزمل آیه ۲۰ باشد. مرحوم کفعمی در کتاب المصباح خود «محول» را به‌عنوان یکی از اسماء الهی ذکر کرده است . همچنین ما مسلمانان در دعای روزانه ماه مبارک رمضان از خدای متعال درخواست می کنیم که «غیر سوء حالنا بحسن حالک»، بنابراین دعای تحویل سال با سایر مضامین قرآنی و روایی همخوان و هم راستاست و مخالفتی ندارد.