جهاد؛ قامت ایستاده‌ تمدن نوین اسلامی

در گیرودار هیاهوی رسانه‌ای عصر حاضر که کلمات اغلب قربانی بازی‌های سیاسی می‌شوند، کمترین مفهومی که بارها وارونه شده و از هویت اصیلش تهی گشته، «جهاد» است. این واژه‌ نورانی که ریشه در ژرفای فطرت انسان و گوهر وجود او دارد، امروزه با تیغ‌های تحریف، به «خشونت» و «تروریسم» متهم شده است، در حالی‌که در فرهنگ ناب قرآنی، جهاد تجلی‌گاه اوج کوشش و بیداری انسانی است. مسئله‌ اساسی اینجاست که چگونه می‌توان در میان این انبوه ابهام، به چشمه زلال وحی بازگشت و تصویری شفاف از جهاد ترسیم کرد؟ آیا جهاد تنها به معنای رویارویی نظامی است، یا چیزی چندلایه است که از جنگ با نفس آغاز شده و به دفاع از حریم انسانیت و نظام‌سازی می‌انجامد؟ جهاد، یک استراتژی وجودی برای تعالی فرد و ضامن بقای جامعه اسلامی در برابر تهاجمات استکبار است. در همین خصوص رضا ملازاده یامچی، پژوهشگر دینی، یادداشتی در اختیار ایکنای خراسان‌رضوی قرار داده است که در ادامه می‌خوانیم:

 

واژه‌ی جهاد از ماده‌ «ج ه د» به معنای به‌کارگیری تمام توان و قدرت در انجام کاری است. قرآن کریم با تکرار ۴۱ بار این واژه و مشتقاتش، اهمیت حیاتی آن را در سیمای دین اسلام نمایان ساخته است. اما تأمل در آیه‌ شریفه‌ 69 سوره‌ عنکبوت، افق‌های تازه‌ای را پیش روی ما می‌گشاید: «وَ الَّذِینَ جاهَدُوا فِینا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنا؛ و همان‌ها که در راه ما با تمام وجود کوشیدند، قطعاً راه‌های خود را به آنان نشان خواهیم داد.» علامه طباطبایی در المیزان در تبیین این آیه می‌فرمایند: جهاد «فی‌الله»، بذل همت در جهت کسب معارف الهی و تطبیق عمل بر آن است، نه صرفاً جنگ فیزیکی. این تعریف، بُعد تکاملی و معنوی جهاد را بر سایر ابعاد مقدم می‌داند و بیانگر آن است که نبرد بیرونی، بدون پیروزی در میدان درونی (جهاد اکبر)، هیچ ارزشی ندارد. همچنین آیه‌ ۶۰ سوره‌ انفال با بیان «وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ»، آمادگی نظامی را بخشی از این کوشش جامع معرفی می‌کند که در تفسیر تسنیم به معنای بهره‌گیری از تمام ابزارهای قدرت (علمی، لجستیکی و نظامی) تفسیر شده است.

 

 

پیامبر اکرم(ص) در حدیثی معروف که پس از بازگشت از غزوه‌ بدر فرمودند، مرز باریک میان جهاد اکبر و اصغر را ترسیم کردند: «رَجَعْنا مِنَ الْجِهادِ الْأَصْغَرِ إِلَى الْجِهادِ الْأَکْبَرِ؛ از جهاد کوچک [جنگ با دشمن] به سوی جهاد بزرگ [جنگ با نفس] بازگشتیم.» این روایت که در منابع معتبر روایی از جمله بحارالانوار و کافی نقل شده، مکمل آیات قرآن است و نشان می‌دهد که دایره‌ جهاد در سنت اهل بیت(ع)، فراتر از میدان نبرد است. امام علی(ع) در نهج‌البلاغه، جهاد را دره‌ خیر می‌دانند و امام صادق(ع) در تبیین ابعاد اجتماعی آن می‌فرمایند: «أَفْضَلُ الْجِهادِ مَنْ کَلَّمَ سُلْطاناً جائِراً؛ برترین جهاد، سخن حق در برابر حاکم ستمگر است.» این روایات گویای آن است که جهاد لسانی، جهاد علمی و جهاد اقتصادی (که در آیه‌ ۴۱ مائده به آن اشاره شده است)، همگی ارکان این مفهوم عظیم هستند.

 

با نگاهی تحلیلی و عمیق به آیات جهاد می‌توان دریافت که اسلام برای حفظ توازن جامعه بشری، ساز و کاری به‌نام جهاد را طراحی کرده است که در واقع سپر دفاعی تمدن اسلامی است. در فلسفه‌ سیاسی اسلام، صلح اصل است، اما صلحی که توأم با عزت و کرامت باشد. قرآن به صراحت بیان می‌کند که اگر جهاد و دفاع نباشد، فساد در زمین فراگیر می‌شود: «وَ لَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ وَ بِیعٌ وَ صَلَواتٌ وَ مَساجِدُ...». تحلیل نوآورانه در اینجا این است که جهاد، نوعی مکانیسم تعادلی برای حفظ دین و ارزش‌هاست. در نگاهی روان‌شناختی و اجتماعی، جهاد ابزاری برای پایداری جمعی و تاب‌آوری امت اسلامی است. جامعه‌ای که توان جهاد (کوشش در حد اعلا) را از دست بدهد، در برابر هجمه‌های فرهنگی و نظامی دچار فروپاشی می‌شود. جهاد در قرآن، خشونت‌ورزی نیست، بلکه ضدخشونت است، چرا که هدف نهایی آن برقراری عدالت و جلوگیری از ظلم است، بنابراین، جهاد دفاعی، نوعی عمل جراحی برای نجات جامعه از بیماری‌های مهلک اجتماعی همچون ظلم و استکبار است.

 

شبهه‌ای که دشمنان اسلام و مستشرقان همواره مطرح می‌کنند این است که جهاد یعنی گسترش اسلام به زور شمشیر. در پاسخ باید به آیه‌ شریفه‌ ۲۵۶ سوره‌ بقره استناد کرد که می‌فرماید: «لا اِکراهَ فِی الدِّینِ؛ در دین اکراه و اجباری نیست.» چگونه ممکن است دینی که پذیرش آن را بر پایه‌ اختیار و گزینش قرار داده، با شمشیر مردم را به آن وادار کند؟ علامه طباطبایی در المیزان می‌فرمایند که آیات جهاد در قرآن دو دسته‌اند: ۱. آیات مدنی که مربوط به دفاع در برابر تجاوز و نقض عهد است (مانند آیات ۱۹۰ تا ۱۹۳ سوره‌ بقره که آیه‌ ۱۹۰ آن صراحتاً می‌گوید: «وَ قاتِلُوا فِی سَبیلِ اللَّهِ الَّذِینَ یُقاتِلُونَکُمْ...؛ در راه خدا با کسانی بجنگید که با شما می‌جنگند»). ۲. آیات مکی که مربوط به جهاد با کفار و منافقان و جهاد علمی است، حتی در آیات مربوط به جهاد آفندی نیز شرایط و قیود سختگیرانه‌ای وجود دارد که نشان می‌دهد هدف، گسترش حاکمیت عدالت الهی و نجات مستضعفان از چنگال طاغوت‌هاست، نه اشغالگری و استعمار.

 

یادداشت حاضر تلاش کرد با واکاوی دقیق آیات قرآن و روایات معصومین(ع) تصویری جامع و چندبعدی از مفهوم جهاد ترسیم کند. جهاد مفهومی است که از تزکیه‌ نفس و مبارزه با هواهای درونی آغاز شده و در دفاع از حریم انسانیت و ارزش‌های الهی به اوج خود می‌رسد. پاسخ به سؤال اصلی این است که جهاد، نه خشونت است و نه تسلیم، بلکه عامل تعادل‌بخش زندگی دینی و اجتماعی است. جهاد یعنی بیداری، حرکت مداوم و کوششی خستگی‌ناپذیر در مسیر حق.

 

در پایان باید تأکید کرد که در دنیای امروز که استکبار جهانی به‌دنبال حذف هویت ملل مسلمان است، درک صحیح از جهاد و عمل به آن، تنها راه نجات و عزت است. جهاد، میراث جاودانه‌ پیامبران و سلاح مؤمنان در برابر طاغوت‌هاست. بیاییم با جهاد علمی، اخلاقی، اقتصادی و در صورت ضرورت، دفاعی، چهره‌ واقعی اسلام را که دین رحمت، عدالت و صلح واقعی است، به جهانیان معرفی کنیم.

 

 

۱. قرآن کریم.

۲. طباطبایی، علامه سید محمدحسین. المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۱۷ ق. 

۳. مکارم شیرازی، ناصر و همکاران. تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ ش. ۴. مجلسی، محمدباقر. بحارالانوار. جلد ۱۹ (کتاب الجهاد). بیروت: مؤسسه الوفاء، ۱۴۰۳ ق.

۵. حجت‌الاسلام قرائتی، محسن. تفسیر نور. تهران: مؤسسه فرهنگی هنری نور، ۱۳۸۸ ش.

۶. صافی گلپایگانی، لطف‌الله. تفسیر صافی. قم: انتشارات اعلم، ۱۴۱۵ ق.

۷. موسوی اصفهانی، محمدتقی. مکی و مدنی. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.

۸. آملی، ملا عبدالله. وسیله‌النجاة. (در باب فضیلت جهاد).