حروف مقطعه؛ رازی الهی در اختیار معصومان(ع)

حروف مقطعه از جمله اسرارآمیزترین و در عین حال بحث‌برانگیزترین موضوعات در علوم قرآنی هستند. این حروف در ابتدای ۲۹ سوره از قرآن کریم آمده‌اند. مجموع این حروف با احتساب تکرار، ۷۸ حرف است که با حذف حروف تکراری، به ۱۴ حرف می‌رسیم؛ یعنی دقیقاً نیمی از حروف الفبای عربی (۲۸ حرف). به‌طور کلی، درباره حروف مقطعه در قرآن، پرسش‌های فراوانی در ذهن قرآن‌پژوهان و علاقه‌مندان مطرح است.

از این‌رو با توجه به اهمیت موضوع، خبرنگار ایکنای خراسان‌رضوی گفت‌وگویی با حجت‌الاسلام والمسلمین سیدمسعود عمرانی، پژوهشگر دینی انجام داده است که در ادامه می‌خوانیم؛

ایکناـ چرا این حروف فقط در ابتدای برخی سوره‌ها ظاهر شده‌اند؟

در مورد چرایی قرارگرفتن این حروف در ابتدای سوره‌ها، نظرات متعددی از سوی مفسران و قرآن‌پژوهان مطرح شده است که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از: نخست، رمز و راز میان خدا و پیامبر(ص)؛ بسیاری از مفسران، از جمله علامه طباطبایی، بر این باورند که این حروف سری میان خداوند و پیامبر اکرم(ص) است و آگاهی از حقیقت آن برای دیگران ممکن نیست. این دیدگاه در روایاتی از امام صادق(ع) نیز تأیید شده است.

دوم، جلب توجه مخاطبان؛ این نظریه بیان می‌کند که این حروف برای جلب توجه مشرکان و کافران نازل شده است. آنان هنگامی‌که این حروف نامأنوس را در ابتدای سوره‌ها می‌شنیدند، سکوت کرده و به قرآن گوش فرا می‌دادند و این امر فرصتی فراهم می‌کرد تا آیات بعدی را نیز بشنوند.

سوم، اعجاز قرآن (تحدی)؛ گروهی معتقدند این حروف به‌عنوان استدلالی برای اعجاز قرآن مطرح شده‌اند. خداوند با این حروف به عرب‌زبانان نشان می‌دهد که قرآن از همین حروف ساده‌ای تشکیل شده که آنان در سخنان روزمره خود به‌کار می‌برند، اما با این حال قادر به آوردن مانند آن نیستند.

چهارم، نام سوره‌ها؛ برخی مفسران قدیمی این حروف را نام‌هایی برای سوره‌ها دانسته‌اند که موجب تمایز آن‌ها از یکدیگر می‌شود و پنجم، سوگندهای الهی؛ برخی مفسران، مانند ابن‌عباس، این حروف را نوعی سوگند الهی دانسته‌اند، چراکه حروف الفبا اساس و پایه همه کلام‌ها هستند.

ایکناـ آیا در زمان نزول قرآن، مخاطبان معنای مشخصی برای این حروف می‌شناختند؟

درباره آگاهی مخاطبان صدر اسلام، دو دیدگاه کلی وجود دارد. دیدگاه نخست بر این است که برخی محققان، از جمله ابن‌حجر عسقلانی، معتقدند از آنجا که پرسشی از سوی صحابه پیامبر(ص) درباره معنای این حروف نقل نشده، می‌توان نتیجه گرفت که آنان مفهوم یا دست‌کم کارکرد این حروف را می‌دانسته‌اند و برایشان روشن بوده است.

در مقابل، دیدگاه دوم بر این باور است که این حروف از ابتدا برای همگان رازآلود بوده و صرفاً با هدف جلب توجه یا به‌عنوان رمزی میان خدا و رسولش نازل شده‌اند و فهم کامل آن‌ها برای عموم مردم ممکن نبوده است.

ایکناـ چرا درباره معنای حروف مقطعه اتفاق‌نظر قطعی میان مفسران وجود ندارد؟

دلیل اصلی اختلاف نظر مفسران درباره حروف مقطعه، نبود نصّ صریح و معتبر از سوی پیامبر(ص) یا ائمه اطهار(ع) در تبیین معنای قطعی آن‌هاست. این سکوت منبع وحی، زمینه را برای اجتهاد و گمانه‌زنی مفسران فراهم کرده است.

از سوی دیگر، برخی این حروف را از مصادیق متشابهات قرآن می‌دانند که علم آن تنها نزد خداوند است. در مقابل، عده‌ای دیگر، از جمله علامه طباطبایی، معتقدند این حروف اساساً جزء متشابهات نیستند؛ زیرا متشابه به آیه‌ای گفته می‌شود که دارای معنا باشد اما در مقصود اصلی آن ابهام وجود داشته باشد، در حالی‌که این حروف اساساً معنای ظاهری مشخصی ندارند.

ایکناـ این حروف چه زمانی رمزگشایی می‌شوند و اصولاً حکمت رمزآمیز بودن آن‌ها چیست؟

براساس دیدگاه مشهور که این حروف را «رمزی میان خدا و پیامبر(ص)» می‌داند، حقیقت و کنه معنای آن‌ها برای همگان روشن نخواهد شد، مگر برای معصومان(ع) که مخاطبان اصلی این راز هستند. در برخی روایات نیز آمده است که «راسخان در علم»، یعنی اهل‌بیت(ع)، از تأویل این حروف آگاهند.

با این حال، صرف‌نظر از معنای خاص آن‌ها، حکمت‌های متعددی برای وجود حروف مقطعه ذکر شده است. نخست، نشانه‌ای بر الهی بودن قرآن؛ وجود حروفی که فهم کامل آن‌ها برای همگان ممکن نیست، نشان می‌دهد که قرآن صرفاً یک متن بشری نیست. دوم، ایجاد شگفتی و تفکر؛ این حروف ذهن انسان را به تأمل و تدبر در آیات قرآن وامی‌دارد.

سوم، هدایت و رحمت؛ این حروف بخشی از آیات قرآن هستند و قرآن به‌عنوان یک مجموعه، «هدایت و رحمت» معرفی شده است و چهارم، هماهنگی با محتوای سوره؛ برخی محققان، از جمله علامه طباطبایی، معتقدند میان این حروف و مضامین سوره‌هایی که با آن‌ها آغاز می‌شوند، نوعی ارتباط و هماهنگی وجود دارد.