برابری جنسیتی در ایران پیشرفت داشته اما تا تحقق کامل فاصله داریم

به گزارش ایکنا از خراسان رضوی، جمیله علم‌الهدی، عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی و همسر شهید جمهور، آیت‌الله رئیسی، امروز ۸ اردیبهشت‌ماه در «گردهمایی زنان قهرمان مشهدی» با عنوان «رستاخیز زنان» که در تالار شهر مشهد برگزار شد، با تأکید بر اینکه نباید از مسایل جدی غافل شویم، اظهار کرد: به هر حال، زمان غنیمت است و از این فرصت باید بهره‌برداری کنیم. از افتخارات جمهوری اسلامی، تأکید بر برابری زنان و مردان است. در سال‌های پس از انقلاب اسلامی، در عرصه‌های مختلف اقدامات گسترده‌ای به نفع زنان و برابری جنسیتی انجام شده است. این اقدامات نه تنها در بخش قانون‌گذاری، بلکه در بخش اجرایی و در دولت‌ها و مجلس‌ها، و همچنین در دانشگاه‌ها صورت پذیرفته است. اگر سهم زنان در دانشگاه‌ها و حوزه‌های علمیه را بررسی کنیم، به وضوح می‌بینیم که ما در این مسیر موفق بوده‌ایم. امروز در جهان می‌توانیم با افتخار اعلام کنیم که به نحو احسن در زمینه برابری جنسیتی گام برمی‌داریم.

وی ادامه داد: البته ممکن است در برخی زمینه‌ها انتقاداتی وجود داشته باشد. طبیعی است که بخشی از این دیدگاه‌ها بر اساس استانداردهای جهانی شکل گرفته‌اند، در حالی که شرایط و تجربه ما طی بیش از چهار دهه مسیر متفاوتی را پیموده است. در موضوعاتی مانند ریاست‌جمهوری یا مدیریت کلان، تفاوت در معیارها و انتظارات وجود دارد. شاید برخی از شاخص‌های مدیریتی که در سطح جهانی مطرح می‌شوند، با آنچه در ساختار اجتماعی و فرهنگی کشور ما حاکم است، تفاوت‌هایی داشته باشند. با این حال، اجازه ندهیم این گفت‌وگو پایان‌بخش رویکردی مدیریتی صرف باشد.

عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی با تأکید بر اینکه گاه در محیط‌های دانشگاهی دیدگاه‌ها و نقدهایی مطرح می‌شود که ممکن است برخی آن را غرب‌زده یا تقلیدی از اندیشه‌های بیگانه بدانند، یا برعکس، آن را ایدئولوژیک، سنتی یا ضدغرب تعبیر کنند، تصریح کرد: واقعیت این است که بحث نظری همیشه با موافقان و مخالفان همراه است و نمی‌توان آن را صرفاً به برچسب‌ها محدود کرد.

علم‌الهدی افزود: در میان مردم نیز این گفت‌وگو درباره برابری زنان و مردان به شکل گسترده جریان دارد. بسیاری از بانوان بر این باورند که هرچند در زمینه عدالت جنسیتی گام‌های بزرگی برداشته شده، اما هنوز تا برابری کامل فاصله وجود دارد. در جامعه مواردی از تبعیض یا نادیده‌گرفته‌شدن توانمندی‌ها دیده می‌شود و طبیعی است که این موضوع موجب دل‌نگرانی و انتقاد شود.

وی ادامه داد: در مجموع، ما در شرایط ویژه‌ای به سر می‌بریم؛ وضعیتی که سرنوشت آن تا حدودی نامشخص است. شاید در روزها و ماه‌های پیش رو، رویدادهایی تعیین‌کننده پیش آید؛ گاه نشانه‌هایی از پیشرفت و پیروزی دیده می‌شود و گاه بیم و اضطراب از آینده. با این حال، مسئولیت تصمیم‌گیران و نخبگان آن است که با درایت و عقلانیت، مسیر جامعه را به سوی عدالت، آرامش و برابری واقعی هدایت کنند.

عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی با اشاره به پرسش‌هایی از جمله اینکه با فرض بازگشت احتمالی دارایی‌ها، به ویژه در سناریوی مشابه آنچه آمریکایی‌ها به کار بستند یا در نتیجه اقدامات متقابل ما، این منابع مالی چگونه باید در کشور هزینه شود؟ آیا برابری جنسیتی در تخصیص این منابع مد نظر قرار خواهد گرفت؟ اگر قرار است این پول‌ها صرفاً به نفع آقایان هزینه شود، تکلیف خانم‌ها چه خواهد بود؟ آیا قرار است زنان در مناطق جنگ‌زده متمرکز شوند یا این منابع به صورت برابر میان همه توزیع خواهد گردید؟، اظهار کرد: این پرسش‌ها در شرایط فعلی اهمیت ویژه‌ای می‌یابند. 

علم‌الهدی ادامه داد: به عنوان نمونه، اگرچه زنان مشهد از نخبگان شهر محسوب می‌شوند، اما آیا در مناطق کمتر برخوردار نیز فرصت‌های برابر برای حضور و تأثیرگذاری آنان فراهم است؟ در مجلس شورای اسلامی، حتی با وجود نمایندگان زن، آیا سازوکارهایی برای شنیدن صدای واقعی بانوان و رسیدگی به دغدغه‌هایشان وجود دارد؟ همچنین، آیا لازم است زنان دوباره بر اساس دهک‌های اقتصادی طبقه‌بندی شوند؟ به عنوان مثال، آیا به زنان سرپرست خانوار اولویت بیشتری داده خواهد شد؟ این‌ها سوالاتی است که باید به آن‌ها پاسخ داد. در مورد برابری جنسیتی، در حال حاضر با ابهاماتی مواجه هستیم؛ اینکه این روند تا چه زمانی و به چه شکلی ادامه خواهد یافت و چه سازوکارهایی برای تحقق آن در نظر گرفته شده است.

وی تأکید کرد: باید به این نکته توجه داشت که در تعیین و ارتقای کیفیت، نقش بانوان از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. به عنوان نماینده خانواده شهدا، من شاهد حضور شخصیت‌های برجسته، عالم و دانشمند بسیاری در میان بانوان این خانواده‌ها هستم. این بانوان با فداکاری بی‌بدیل، جان، خانواده و هستی خود را در طبق اخلاص نهاده و در راه پایداری انقلاب گام برداشته‌اند. این روحیه ایثار و همراهی، بارها در تجمعات و رسانه‌ها، از سوی زنان و مردان، با شعار “راه را ادامه می‌دهیم” ابراز شده است.

عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی با تأکید بر اینکه این مسئله صرفاً به بانوان اختصاص ندارد بلکه مسئولیت همگانی است، تصریح کرد: من به «زوجیت» باور دارم و نه جنسیت؛ چرا که تاریخ غالباً زنان را در برابر مردان قرار داده است. این نگرش مبتنی بر زوجیت، برابری خواهر و برادری و توجه متقابل، می‌تواند بنای روابط اجتماعی را دگرگون سازد. هرچند تمایلی به ورود به مباحث سیاسی نیست، اما باید اذعان داشت که بسیاری از شعارهای مطرح شده پیرامون “اعتدال” در عمل نادیده گرفته شده‌اند. اگر منظور از اعتدال، همان مفهومی باشد که در شعارها وعده داده شده، تردیدی نیست که بسیاری از ما با آن موافق نیستیم. بنابراین، ورود به جزئیات این بحث‌ها در این مقال نمی‌گنجد.

علم‌الهدی یادآور شد: آن اعتدالی که در گذشته مطرح می‌شد، بیشتر جنبه شعاری و تبلیغاتی داشت. در واقع، مفاهیم عمیق، ریشه‌دار، علمی، اسلامی و اخلاقی در این شعارها نهفته بود و آن‌ها برای اهداف سیاسی و مطامع خاصی به کار گرفته شدند. افرادی که با ادبیات فلسفی، به‌ویژه فلسفه ارسطو و مفاهیم مشهور آن آشنا هستند، می‌دانند که تجربه زندگی چگونه می‌تواند مبنای واقعی این مفهوم باشد. تجربه‌ای که نشان می‌دهد، فرد و جامعه باید در نقطه توازنی قرار داشته باشند. این همان اعتدال است که نه تنها در شخصیت، بلکه در کل جامعه اثرگذار است.

وی افزود: شاید عجیب باشد که در شهرهای جنوبی، واژه «جنوب» خود معنای عمیقی دارد؛ کسانی که عربی بلد هستند، به این مفهوم بهتر پی می‌برند. اما کسانی که این زبان را نمی‌دانند، آن را معادل «ارتش خرد» و یا «ارتش الهی» می‌دانند. این مفاهیم ریشه در حدیث‌های معتبر و بزرگی دارند که امامان ما آن‌ها را نقل کرده‌اند. امامان، آن‌هایی که انقلاب را پایه‌ریزی کرده، حکومت را برقرار ساخته و جمهوری اسلامی را شکل دادند، نگاه تمدنی عمیقی به عدالت داشتند.

عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی با اشاره به سخنرانی‌ها و نوشته‌های امام، تأکید کرد: شاهد توضیحات کامل و عمیقی درباره عدالت و توسعه هستیم. این نظریات در کتاب‌ها و سخنرانی‌های متعدد بیان شده است. هدف نهایی این است که عدالت، غایت و انگیزه اصلی است که انقلاب و حکومت برای وصول به آن شکل گرفت. ما حکومت جهانی و ظهور منجی را به هدف تحقق عدالت پی‌ریزی کرده‌ایم و در این مسیر حرکت می‌کنیم. قطعاً برای رسیدن به برابری جنسیتی و تحقق کامل عدالت راهی وجود دارد. اما هنوز آن‌قدر ناکافی است که نیازمند تلاش و تامل بیشتر است.

این استاد دانشگاه با اشاره به اینکه ساختارهای قانونی، اجرایی و آموزشی ما ممکن است حتی به سمت “تبعیض مثبت” به نفع زنان پیش رفته باشد، گفت: این پرسش مطرح می‌شود که آیا قرار است این روند ادامه یابد یا متوقف شود؟ در این روزها که زنان پیشتاز در عرصه‌های مختلفی هستند، معرفی افراد تأثیرگذار و الگوبرداری از آنان، به ویژه در جوار بارگاه ملکوتی امام رضا (ع)، می‌تواند راهگشا باشد. این پرسش‌ها و نشست‌ها نشان می‌دهد که طرح چنین موضوعاتی، به ویژه با عناوینی چون «رستاخیز زنان»، در مشهد ریشه‌های عمیق‌تری دارد. 

وی تأکید کرد: برای پاسخ به این سوالات، به نظرم لازم است کمی به عقب‌تر بازگردیم. تا جایی که مطالعه کرده‌ام، دو رویکرد اصلی نسبت به مفهوم «عدالت» وجود دارد که بر درک ما از “عدالت جنسیتی” نیز تأثیر گذاشته است؛ نخست، رویکرد اجتماعی است که عدالت را در چارچوب روابط و ساختارهای اجتماعی تعریف می‌کند و معمولاً این مفهوم را در راستای برنامه‌ها و اصلاحات اجتماعی مورد حمایت قرار می‌دهد. دوم، رویکرد اخلاقی است که کمتر مورد توجه عمومی قرار می‌گیرد، اما اهمیت خود را دارد. در این رویکرد، عدالت بیشتر به معنای اعتدال در خلق و خو و تعادل میان قوای درونی انسان (مانند قوه شهوت، غضب و عقل) تعریف می‌شود که بیشتر در میان عارفان و اخلاق‌گرایان مطرح است و در سطح عمومی کمتر به آن پرداخته می‌شود.

علم‌الهدی بیان کرد: در شرایط کنونی ایران، هر اتفاقی که رخ می‌دهد، خواه ناخواه بازتابی در سطح بین‌المللی دارد، به ویژه با توجه به پیچیدگی‌های منطقه‌ای و بین‌المللی که اکنون با آن مواجه هستیم. همانطور که بیان شده، “جنگ به منطقه کشیده می‌شود” و این موضوع بر مفهوم «رستاخیز زنان» نیز تأثیر می‌گذارد. در این میان، سوال این است که آیا زنان منطقه، اعم از زنان ایران و زنان سایر کشورها، باید در چنین “رستاخیزی” سهیم باشند؟ آیا مردان ایران و مردان منطقه نیز در این تحولات نقشی دارند؟ این‌ها سوالاتی هستند که می‌توان مطرح کرد و یافتن پاسخ‌های دقیق و جامع برای آن‌ها، ضرورتی انکارناپذیر است.

میان واقعیت و آرمان؛ تأملی در جایگاه زنان در جامعه امروز

وی تصریح کرد: تصور من این است که تمرکز فعلی ساختارهای رسمی آموزشی و اجرایی کشور، بیشتر بر یک نگاه «مدیریتی» استوار است. در این مسیر، تلاش می‌شود تا مسائل با دقت و در قالب‌های اجرایی به پیش برده شوند تا کارآمدی برنامه‌ها به اثبات برسد. با این حال، رویکرد دیگری نیز وجود دارد که می‌توان آن را «رویکرد تمدنی» نامید؛ رویکردی که همواره مورد تأکید امام خمینی (ره)، رهبر معظم انقلاب و شهدای گرانقدر بوده و باید به عنوان یک نقشه راه اساسی دنبال شود.

این استاد دانشگاه با بیان اینکه در رویکرد تمدنی، پرسش این است که آیا در بحث برابری زن و مرد، صرفاً به مباحث مدیریتی اکتفا می‌کنیم یا باید به مؤلفه‌های کلان‌تری توجه داشته باشیم؟، تصریح کرد: این رویکرد تمدنی، ریشه در اندیشه‌ای دارد که پیوند میان «اخلاق و سیاست» را محور قرار می‌دهد. این گره‌خوردگی میان دین و سیاست، پدیده‌ای است که در طول تاریخ معاصر ایران، به ویژه در کنش‌های سیاسی شخصیت‌هایی نظیر شهید رئیسی به وضوح دیده شد و ایشان همواره بر آن تأکید داشتند.

وی افزود: این مسئله در واقع همان چالشی است که بیش از یک قرن است جامعه و نهضت‌های مبارزاتی ما با آن درگیرند؛ تجربه‌ای که در گذر زمان با پیروزی‌ها و شکست‌های متعددی همراه بوده است. اکنون با این رویکردِ تمدنی و جهان‌شمول که مبانی اخلاقی را با اصول حکمرانی پیوند می‌زند، باید این پرسش اساسی را مطرح کرد: آیا مفهوم «برابری جنسیتی» به تنهایی برای پاسخ به نیازهای تمدنی ما کافی است، یا باید تعاریف و مفاهیم دیگری را در کانون توجه قرار دهیم؟

عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی با اشاره به بسیاری از انتقاداتی که امروز نسبت به عملکرد جمهوری اسلامی مطرح می‌شود، اظهار کرد: این‌ها ریشه در همین خلأهای میان رویکرد صرفاً مدیریتی و اهداف والای تمدنی دارد. به نظر می‌رسد برای دستیابی به یک الگوی جامع، باید از تقلیل مسئله به شاخص‌های عددی و اداری فراتر رفت و به پیوند عمیق اخلاق و حکمرانی بازگشت. این همان مسیری است که می‌تواند جایگاه حقیقی و نقش‌آفرینی زنان را در تمدن اسلامی به درستی تبیین کند و پاسخگوی نیازهای نوین جامعه باشد.

نقش زنان در تعالی جامعه و تداوم انقلاب

این استاد دانشگاه در مورد کیفیت، یادآور شد: این مسئله‌ای فراگیر است که حتی در کشورهایی پیشرفته و همچنین در جمهوری اسلامی ایران نیز گاهی با شاخص‌های ظاهری قابل نمایش است. با این حال، آنچه در پس این کمیت پنهان است، یعنی کیفیت واقعی، همواره محل پرسش بوده است. این چالش زمانی بغرنج‌تر می‌شود که تعریف کیفیت به عده‌ای خاص، موسوم به “بهتران”، سپرده می‌شود تا آن‌ها به جای ما تصمیم بگیرند.

وحدت زنان و مردان؛ امری تفسیر ناپذیر و ضروری در پیروزی مطلق ماست

سپس محمدرضا قلندر‌شریف، شهردار مشهد با بیان اینکه امروز در ایامی هستیم که با اندوه یاد شهید بزرگوار، امام خامنه‌ای و در دومین سالگرد شهادت آیت‌الله رئیسی، به سوگ نشسته‌ایم، اظهار کرد: اگرچه تمامی مصیبت‌ها سنگین است، اما داغ شهادت دکتر رئیسی، به دلیل جایگاه خاص ایشان نزد رهبر معظم انقلاب، بر دل‌ها بسیار سنگین است.

وی ادامه داد: شهید رئیسی الگویی ویژه برای مدیران ارشد، دولتمردان و تمامی کسانی شد که با صداقت در خدمت میهن و مردم قهرمان ایران هستند. ایشان نماد وفاداری به ولایت و سرباز صلح و خدمت بود؛ همان‌گونه که شهدای جنگ تحمیلی و حامیان نظام در دوران‌های مختلف، جان خود را فدای این سرزمین کردند.

شهردار مشهد با اشاره به اینکه ما خود را مدیون نگاه بزرگ امام هستیم، خاطرنشان کرد: چرا که در سالیان متمادی، ایشان پیش‌دستی کرده و با نگاه خود به مردم، ما را شرمنده ساختند. موضوع اصلی نشست امروز ما، تأمل در نقش حیاتی زنان است؛ چرا که اگر حضور زنان نبود، تحولات بزرگ انقلاب اسلامی و پیشرفت‌های حوزه دین و سیاست، به شکلی که می‌بینیم، محقق نمی‌شد.

وی تصریح کرد: تأثیرگذاری زنان از صدر اسلام تا امروز همواره مشهود بوده است. در شهر مشهد که برکت آن از ولایت و آل محمد است، همواره شاهد رستاخیز و اقتدار زنان بوده‌ایم. از زنان نجیب دوران شهادت امام رضا (ع) که با شجاعت، آغازگر حماسه‌های بزرگ بودند تا قیام‌های تاریخی در دوران معاصر.

قلندرشریف با تأکید بر اینکه تاریخ نشان می‌دهد قیام‌های بزرگ، از قیام عاشورا گرفته تا واقعه ۲۶ دی در مشهد و تظاهرات انقلاب اسلامی، همواره با حضور پررنگ و محرک زنان همراه بوده است، یادآور شد: در واقع، حضور زنان در جریان انقلاب، پیشران اصلی و عامل اصلی حضور مردان در عرصه‌های مبارزه و تغییرات اجتماعی بوده است.

وی تصریح کرد: همان‌گونه که حضرت زینب (س) با الگوسازی از عزاداری، کربلا را از یک واقعه به یک حماسه تبدیل کرد، زنان ما نیز در دوران جنگ و در شب‌های سخت دفاع مقدس، با حضور زینب‌وار خود، غیرت و پایداری جامعه را حفظ کردند. حضور زنان در تجمعات و میدان‌ها، هم سریع‌تر و هم گسترده‌تر از مردان بوده است.

شهردار مشهد بیان کرد: باید به این نکته کلیدی توجه داشت که اگر زنان جامعه با آگاهی و بصیرت هدایت نشوند، جامعه با چالش‌های جدی روبرو خواهد شد. محافظت از نقش زن و تربیت آگاهانه ایشان، ضامن سلامت ساختار خانواده و پایداری تمدن و اقتدار مردان و کل جامعه اسلامی است.

وی با تأکید بر اینکه در بحث خانواده و مسائل اجتماعی، تأثیرگذاری زنان نقشی بنیادین و تعیین‌کننده دارد، اظهار کرد: در هر تحول بزرگ، زن همواره پیشگام و اصلی‌ترین رکن است. از این رو، من به نوبه خود از تمامی شیرزنان و دختران مبارز مشهدی که در کنار مردم، حماسه آفرینی کرده‌اند، صمیمانه سپاسگزاری می‌کنم. این نقش‌آفرینی زنان در عرصه‌های مختلف، موضوعی است که شایسته پژوهش‌های علمی و تدوین پایان‌نامه‌های متعدد است.

وی تأکید کرد: در سالیان اخیر، ملت ایران دچار تحولی بنیادین شده است. در طول این چهل و هفت سال، مردم با نگاهی تکلیف‌مدارانه در صحنه‌های مختلف حضور داشته و هرگز از آرمان‌های انقلاب و رهبری خود عقب ننشسته‌اند. بلکه با رشد و تعالی خود، جایگاه ولایت‌مداری و دفاع از دین و میهن را به مرتبه‌ای فراتر از یک وظیفه، به مرتبه «بعثت» ارتقا داده‌اند.

قلندرشریف با بیان اینکه این تعالی، تجلی همان وعده صادقانه رهبر معظم انقلاب است که فرمودند اگر حادثه‌ای برای کشور رخ دهد، خداوند مردم را برای مقابله با آن محفوظ خواهد داشت، خاطرنشان کرد: امروز می‌بینیم که مردم با اقتدار، کار را تمام کرده‌اند. ما به پیروزی مطلق ایمان داریم و هدف نهایی ما، حفظ استوار پرچم این قیام و تسلیم کردن آن در پیشگاه حضرت ولی‌عصر (عج) خواهد بود.

وی تأکید کرد: در این مسیر، حضور هم‌زمان زنان و مردان در کنار یکدیگر، امری تفسیرناپذیر و ضروری است. ما نیازمند وحدت، انسجام و همدلی میان تمامی ارکان جامعه، از کودکان و نوجوانان تا پیران و جوانان هستیم؛ جامعه‌ای که در آن زنان با اقتدار و در کنار فرزندان خود، در مسیر حق ایستادگی می‌کنند و در شب‌های عزاداری، با فریاد «الله‌اکبر»، لرزه بر اندام دشمن می‌اندازند.

شهردار با تأکید بر اینکه نباید میدان رزم و جهاد را با میدان رقابت‌های سیاسی یا انتخاباتی اشتباه گرفت، اضافه کرد: میدان خیابان و حضور مقتدرانه مردم، یک میدان نبرد و جهاد است که با فریادهای حق، دشمنان و قماربازان اصلی را خشمگین می‌کند. این همان خشم مقدس است که شهید بهشتی در سال ۵۸ به درستی توصیف کردند و به دشمنان گفتند که از عصبانیت ملت ما هراس داشته باشند.