یادداشت
آیات بیانگر رحمت در بازسازی حیات درونی
خداوند در آیه «إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ» بیان میکند که رحمت الهی نه تنها امری دور و دستنیافتنی نیست، بلکه در دسترس انسان نیکوکار است و این یعنی انسان میتواند حتی با انجام یک کار کوچک و احسان، از رحمت خداوند برخوردار شود.
قرآن کریم با آیاتی که مستقیماً از وسعت رحمت، ناامید نشدن از آن، تقدم رحمت بر غضب و نزدیکی آن به نیکوکاران سخن میگوید، ساختاری منحصربهفرد و بیبدیل، برای بازسازی حیات درونی و روابط انسانی ترسیم کرده است که در همین خصوص الهام زرینکلاه، پژوهشگر دینی یادداشتی در اختیار ایکنای خراسانرضوی قرار داده است که در ادامه میخوانیم:برخی آیات در خصوص وسعت رحمت و ناامید نشدن از خداوند وجود دارند که در خصوص و تبیین اهمیت آن در این زمینه به بیان مطالبی میپردازیم:
1. «وَ رَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ» (الاعراف/156).
یکی از مهمترین آیاتی که قلمرو و گستره رحمت الهی را شامل حال تمام موجودات دانسته و آن را محدود به زمان و مکان خاصی نمیکند، آیه فوق است. این رحمت واسعه الهی میتواند اشاره به نعمتها و برکات دنیوی که همگان را در بر گرفته و یا تمامی رحمتهای مادی و معنوی باشد، زیرا نعمتهای معنوی به قوم خاصی اختصاص ندارد (مکارم شیرازی، 6/393). دقت در چنین مفهومی این احساس را در انسان ایجاد میکند که در این جهان رها نشده و در تمام زمانهایی که ممکن است مورد بیمهری دیگر انسانها قرار بگیرید، رحمت الهی همه چیز را فراگرفته است که این امر، در نتیجه، موجب ایجاد حس امنیت و شادابی روحی در او میشود. طبیعتاً زمانی که انسان بداند مشمول رحمت بیکران الهی شده، میتواند با دیگران هم همدل شده و به آنها نیز رحم کند. نظر به اینکه رحمت الهی بینهایت و در زمینههای مختلف است، انسان نیز میتواند زمینههای همدلی را در حوزههای گوناگون توسعه دهد.
2. «قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ» (الزمر/53)
این آیه از امیدبخشترین آیات قرآن پیرامون رحمت الهی است. توضیح آنکه خداوند در این آیه راه بازگشت را به روی همه گنهکاران باز نموده است، زیرا هدف اصلی خداوند از تمام امور تربیتی و هدایتی که بیان میکند، انتقام جویی و خشونت نیست، بلکه آن مورد نیز به نوعی زیرمجموعه رحمت الهی هستند. از این رو خداوند در این آیه، با لحنی سرشار از لطف و محبت آغوش رحمت بیکران خود را بر روی همگان گشوده و فرمان عفو آنها را صادر میکند. این فرمان الهی روح انسان را با ایجاد امید جلا داده و نشاط و طراوت روحی او را تقویت میکند. شمول و گستردگی رحمت الهی که در این آیه بیان شده به حدی است که حضرت علی(ع) در اینباره میفرماید: «در تمام قرآن، آیهای وسیعتر از این آیه نیست» (طبرسی، مجمع البیان، 8/785).
در واقع این آیه نشان میدهد که وقتی خداوند با آن همه عظمت و جلال و جبروت، به صراحت بیان میکند که از سر رحمت واسعه خود همه گناهان را میبخشد، انسان نیز با الگوگیری از غفران الهی، میتواند از خطاهای دیگران در حق خود بگذرد و در نتیجه موجب ایجاد همدلی شود.
3. «وَ رَبُّكَ اَلْغَفُورُ ذُو اَلرَّحْمَةِ لَوْ يُؤاخِذُهُمْ بِما كَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ اَلْعَذابَ بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلاً» (الکهف/58)
یکی دیگر از آیاتی که با ذکر رحمت الهی، امید و نشاط روحی را در انسان ایجاد میکند، آیه مذکور است. براساس این آیه خداوند با ذکر عبارت «ذوالرحمة» به کسانیکه اصرار بر گناه دارند، مهلت داده و در کیفر آنها تعجیل نمیکند. به عبارت دیگر به آنها مهلت توبه کردن میدهد (طبرسی، 6/739). این عبارت، عمومیتش از دو کلمه «رحمان» و «رحیم» بیشتر است. طبق این آیه، خداوند اگر میخواست انسانها را مؤاخذه کند، عذاب را بر آنان فوری میساخت، اما با وجود قدرتی که بر این امر دارد، در این خصوص عجله نمیکند، زیرا غفور و دارای رحمت است، از این جهت عذاب را برای موعدی قرار داد که هیچ راه گریزی از آن ندارند (طباطبایی، 13/334). بر این اساس، درک این مطلب لازم است که تأخیر در مجازات از روی غفلت نیست، بلکه از روی رحمت واسعه الهی است و این یعنی ایجاد فرصت طلایی برای انسان در راستای اصلاح و در نتیجه احیای طراوت و نشاط روحی او.
لذا این امر میطلبد انسان نیز همانند خداوند عمل کرده و همانطور که خداوند در مجازات بندگان شتاب نکرده و به آنها مهلت میدهد، انسان نیز در خصوص همنوعان اینگونه باشد که این نوع نگاه، انسان را به سوی همدلی سوق میدهد.
4. «وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ حَتَّى إِذَا أَقَلَّتْ سَحَابًا ثِقَالًا سُقْنَاهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَنْزَلْنَا بِهِ الْمَاءَ فَأَخْرَجْنَا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ كَذَلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتَى لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ» (الاعراف/57).
آیه مذکور بیانگر رحمت الهی در قالب نزول باران با ذکر استعاره است، به این صورت که در آن آیه خداوند باران را به انسانی تشبیه کرده که خانواده و دوستانش انتظار آمدنش را دارند و جلوتر از او کسی است که آمدن او را بشارت میدهد. این آیه در واقع احتجاجی برای مسئله معاد و زنده کردن مردگان است. بهگونهای که وقتی منکران معاد احیای زمین در فصل بهار را میبینند، ناگزیرند معاد را هم بپذیرند، لذا، اگرچه با به تصویر کشیدن طبیعت در ذهن انسان و رویش دوباره آن به معاد میپردازد، در عین حال، میتواند در وجود انسان طراوت و شادابی ایجاد کند، زیرا گاه برخی انسانها آنقدر آسیب دیدهاند که «مرده» به نظر میرسند. این آیه این امید را در انسان ایجاد میکند که همانطور که زمین مرده می تواند زنده شود، انسان دلمرده هم میتواند چنین باشد و این یعنی احیای طراوت روحی در انسان.
5. «كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ» (الانعام/54)
براساس این آیه، رحمت نه تنها یک صفت، بلکه قانون ذاتی خداوند است که آن را بر خود نوشته و یا به اصلاح بر خود واجب و لازم دانسته است. از اینرو، هر کس از بندگان از روی جهالت کاری انجام دهد، سپس توبه و اصلاح و جبران کند، خداوند آمرزنده و مهربان است. در واقع خداوند در این آیه از پیامبر(ص) میخواهد با مؤمنانی که نزد ایشان میآیند، ملاطفت نموده و با فراخواندن آنها به انجام توبه، آنها را به رحمت و مغفرت الهی بشارت دهد تا در نتیجه دلهای آنها گرم و اضطراب درونیشان به آرامش تبدیل شود (طباطبایی، 7/105). لذا میتوان گفت اصل اول از نظر خداوند، رحمت است، نه عذاب.
پذیرش این باور، انسان را به این مطلب سوق میدهد که انسان به اندازهای نزد خداوند ارزشمند است که بهخاطر او، رحمت را بر خود واجب کرده است. این امر امید، نشاط و طراوت را در انسان احیا و بلکه افزایش میدهد و به او میگوید وقتی خداوند با این همه عظمت، رحمت را بر خود واجب نموده، انسان نیز باید نسبت به هم نوع چنین باشد و این امر در نتیجه منجر به تقویت همدلی با دیگران میشود.
6. «إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ» (الاعراف/56)
این آیه بیان میکند که رحمت الهی نه تنها امری دور و دستنیافتنی نیست، بلکه در دسترس انسان نیکوکار است و این یعنی انسان میتواند حتی با انجام یک کار کوچک و احسان، از رحمت خداوند برخوردار شود. این قاعده و وعده الهی، در او جهت انجام دیگر امور نیک نیز انگیزه ایجاد کرده و بهتدریج بر طراوت روحیاش میافزاید. علاوه بر این، او را تشویق میکند که حتی بدون درخواست کمک دیگران، خود پیشقدم شده و به دیگران احسان کند. حس اینکه در هنگام انجام این امور، رحمت الهی به او نزدیک میشود، نه تنها برایش لذتبخش خواهد بود، بلکه انگیزه همدلی و کمک به دیگران را در او مضاعف میکند.
این آیات تنها بخش معدودی از آیات بیشماری است که بیانگر رحمت بیکران خداوند است، علاوه بر این آیات، آیات دیگری نیز در قرآن وجود دارد که اگرچه واژه رحمت و مشتقات آن در آن نیامده، اما محتوا و اساس آن اشاعه رحمت الهی و غلبه آن بر غضب است و تمامی این موارد حس امید، طراوت و نشاط را در انسان احیا میکند و در انجام اموری که منجر به کسب رحمت الهی میشود، او را تشویق مینماید.
منابع:
1- قرآن کریم
2- طباطبایی، محمد حسین. 1417، المیزان فی تفسیر القرآن. چاپ چهاردهم، قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه.
3- طبرسی، فضل بن حسن. 1372، مجمع البیان فی تفسیر القرآن. چاپ سوم، تهران: انتشارات ناصرخسرو.
4- مکارم شیرازی، ناصر، 1374، تفسیر نمونه، چاپ32، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
انتهای پیام
