صرفه‌جویی در انرژی؛ نوعی جهاد مدنی

حجت‌الاسلام والمسلمین محمد عربشاهی، عضو هیئت علمی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی در گفت‌وگو با ایکنا از خراسان‌رضوی با بیان اینکه اسراف و تبذیر به معنای زیاده‌روی در مصرف و به‌کارگیری نادرست و نابه‌جای منابع در آموزه‌های اسلامی از گناهان کبیره محسوب می‌شوند، اظهار کرد: در قرآن کریم و روایات اهل‌بیت(ع) با تأکید فراوان مورد نهی قرار گرفته‌اند. در نگاه دینی، این رفتار نه‌تنها یک خطای اقتصادی یا رفتاری، بلکه یک انحراف اخلاقی و اعتقادی تلقی می‌شود که آثار آن در سه سطح فردی، اجتماعی و اخروی قابل بررسی است.

 

وی درباره آثار فردی اسراف ادامه داد: نخستین اثر اسراف در سطح فردی، زوال و از بین رفتن نعمت‌های الهی است. امام موسی کاظم(ع) در این‌باره می‌فرمایند: «کسی که میانه‌روی و قناعت را در زندگی خود پیشه کند، نعمت الهی برای او باقی می‌ماند، اما هر کس به تبذیر و اسراف روی آورد، نعمت از او گرفته می‌شود». این روایت نشان می‌دهد که در منطق دینی، استمرار نعمت تنها در گرو استفاده صحیح از آن است و مصرف بی‌ضابطه، زمینه سلب نعمت را فراهم می‌کند.

 

عربشاهی دومین اثر را کاهش برکت در زندگی بیان کرد و افزود: برکت در فرهنگ اسلامی به‌معنای افزایش خیر در مال و زندگی است، بنابراین ممکن است فردی درآمد بالایی داشته باشد، اما به دلیل اسراف، از آرامش و کارآمدی مالی بی‌بهره بماند. امام صادق(ع) فرمودند: «کاهش برکت همواره با اسراف همراه است.» (الکافی، ج۴، ص۵۵).

 

وی با بیان اینکه سومین اثر، فقر و تنگدستی است، اظهار کرد: امام صادق(ع) در روایت دیگری فرموده‌اند: «اسراف، فقر را به‌دنبال می‌آورد و میانه‌روی موجب بی‌نیازی می‌شود.» (الکافی، ج۴، ص۵۵). این بیان نشان می‌دهد که اسراف صرفاً یک رفتار اخلاقی ناپسند نیست، بلکه آثار اقتصادی مستقیم بر زندگی فرد دارد.

 

عضو هیئت علمی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی ادامه داد: چهارمین اثر، آسیب روحی و قلبی انسان است. پیامبر اکرم(ص) در هشدار نسبت به پرخوری و زیاده‌روی در مصرف می‌فرمایند: «دل‌های خود را با زیادی خوردن و آشامیدن نمی‌میرانید، زیرا قلب‌ها مانند گیاهانی هستند که اگر بیش از حد آب دریافت کنند، می‌پوسند و از بین می‌روند». این روایت به یک واقعیت تربیتی اشاره دارد و آن این است که افراط در مصرف، انسان را از تعادل روحی و معنوی خارج می‌کند.

 

عربشاهی درباره پنجمین اثر گفت: محرومیت از هدایت الهی است. خداوند در قرآن کریم می‌فرماید: «خداوند کسی را که اسراف‌کار است هدایت نمی‌کند.» (غافر، ۲۸). مفهوم این آیه آن است که اسراف، انسان را از مسیر پذیرش حق و هدایت الهی دور می‌سازد و زمینه انحراف فکری و عملی را فراهم می‌کند.

 

 

وی افزود: ششمین اثر نیز عدم استجابت دعا به دلیل تباه کردن نعمت‌ها است. امام صادق(ع) در روایتی می‌فرمایند: «کسی که مالی در اختیار دارد، اما آن را تباه می‌کند، سپس از خدا طلب روزی می‌کند، مورد خطاب قرار می‌گیرد که آیا به تو دستور میانه‌روی و اصلاح داده نشده بود؟» (الکافی، ج۲، ص۵۱۱). بنابراین در منطق دینی، مدیریت صحیح نعمت‌ها شرط اثرگذاری دعا و طلب روزی است.

 

عضو هیئت علمی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی درباره آثار اجتماعی اسراف اظهار کرد: اسراف تنها به فرد محدود نمی‌شود، بلکه پیامدهای گسترده‌ای بر ساختار اجتماعی دارد که نخستین پیامد، تضعیف اخلاق عمومی و رواج مصرف‌زدگی است، به‌گونه‌ای که جامعه به‌تدریج نسبت به منابع و حتی محرومان بی‌تفاوت می‌شود.

 

وی دامه داد: دومین پیامد، کاهش بهره‌وری و تولید است، زیرا اتلاف منابع طبیعی و انرژی، ظرفیت‌های اقتصادی کشور را کاهش می‌دهد و مانع توسعه پایدار می‌شود و سومین پیامد، افزایش فاصله طبقاتی است، زیرا اسراف در یک بخش از جامعه، به فشار بیشتر بر اقشار ضعیف منجر می‌شود و نابرابری را تشدید می‌کند.

 

عربشاهی با بیان اینکه چهارمین پیامد، طغیان و فساد ناشی از رفاه بی‌ضابطه است، بیان کرد: قرآن کریم در این زمینه می‌فرماید: «چه بسیار شهرها و آبادی‌هایی را که به‌سبب سرمستی در نعمت‌ها نابود شدند» (قصص، ۵۸). این آیه به روشنی بیان می‌کند که رفاه بدون کنترل اخلاقی، زمینه سقوط جوامع را فراهم می‌کند.

 

این پژوهشگر دینی درباره آثار اخروی اسراف تصریح کرد: در بعد اخروی، نخستین پیامد اسراف، بغض و نارضایتی الهی است. خداوند در قرآن می‌فرماید: «اسراف نکنید که خداوند اسراف‌کاران را دوست ندارد.» ( انعام، ۱۴۱). در روایات نیز امام صادق(ع) تأکید می‌کنند: «اسراف عملی است که خداوند آن را دشمن می‌دارد.» (الکافی، ج۴، ص۵۲)

 

وی دومین پیامد اخروی را سقوط منزلت انسان در قیامت دانست و افزود: امیرالمؤمنین علی(ع) می‌فرمایند: «بخشیدن مال در غیر جای درست، تبذیر و اسراف است. این کار انسان را در دنیا بالا می‌برد، اما در آخرت او را پایین می‌آورد» که این بیان نشان می‌دهد ارزش‌های ظاهری دنیوی لزوماً در آخرت اعتبار ندارند و معیار اصلی، شیوه استفاده از نعمت‌هاست.

 

 

عضو هیئت علمی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی با اشاره به اینکه از منظر آموزه‌های اسلامی مدیریت مصرف انرژی یک وظیفه روشن دینی و اخلاقی است، اظهار کرد: قرآن کریم به صراحت اسراف را نهی کرده و میانه‌روی را به‌عنوان یک اصل کلی در زندگی معرفی می‌کند. بر این اساس، هرگونه مصرف فراتر از نیاز واقعی، مصداق اسراف محسوب شده و از نظر شرعی ناپسند است.

 

عربشاهی ادامه داد: در نگاه دینی، منابع انرژی مانند آب، برق، گاز و سوخت، نعمت‌های الهی و امانت در دست انسان هستند، بنابراین اسراف در آن‌ها نه تنها نوعی ناسپاسی، بلکه تضییع حق دیگران و نسل‌های آینده محسوب می‌شود، زیرا این منابع محدود هستند و مصرف بی‌رویه موجب کاهش سهم جامعه و آیندگان می‌شود.

 

این پژوهشگر دینی با بیان اینکه از منظر اخلاق اجتماعی، صرفه‌جویی در انرژی نوعی مسئولیت‌پذیری جمعی است، گفت: فردی که مصرف خود را مدیریت می‌کند، در واقع در حفظ زیرساخت‌های عمومی کشور مشارکت دارد و از فشار بر شبکه انرژی می‌کاهد که این موضوع با آموزه‌های دینی درباره همبستگی اجتماعی و تعاون در نیکی کاملاً هم‌راستا است.

 

وی با بیان اینکه صرفه‌جویی در مصرف انرژی در شرایط بحران یا هزینه‌های بالای تولید می‌تواند به‌عنوان نوعی جهاد مدنی تعریف شود، اظهار کرد: در نگاه اسلامی، جهاد صرفاً به‌معنای حضور در میدان جنگ نیست، بلکه هر تلاش آگاهانه و مسئولانه برای حفظ منافع عمومی و کاهش آسیب‌های اجتماعی در این مفهوم جای می‌گیرد. در شرایطی که کشور با چالش‌هایی مانند محدودیت منابع، تحریم یا افزایش مصرف روبه‌روست، مدیریت مصرف انرژی به حفظ امنیت اقتصادی و پایداری زیرساخت‌ها کمک و از این منظر، هر شهروند با رفتار مصرفی صحیح، نقشی فعال در حفاظت از منافع ملی ایفا می‌کند.

 

عربشاهی درباره نقش صرفه‌جویی در همبستگی اجتماعی و کاهش فشار اقتصادی تصریح کرد: براساس آموزه قرآنی «تعاونوا علی البر و التقوی»، صرفه‌جویی در انرژی یک کنش جمعی و زمینه‌ساز تقویت همبستگی اجتماعی است و زمانی که رفتار مصرفی جامعه هماهنگ و مسئولانه باشد، اعتماد عمومی افزایش یافته و احساس تعلق اجتماعی تقویت می‌شود.

 

وی ادامه داد: از نظر اقتصادی نیز کاهش مصرف انرژی موجب کاهش هزینه‌های دولت در حوزه تأمین سوخت، یارانه‌ها و واردات می‌شود. منابع آزادشده می‌تواند در حوزه‌هایی مانند زیرساخت، آموزش، سلامت و حمایت از اقشار آسیب‌پذیر هزینه شود و در نتیجه، صرفه‌جویی نه‌تنها یک رفتار فردی، بلکه یک سیاست اجتماعی مؤثر در کاهش فشار اقتصادی است.

 

این کارشناس دینی با بیان راهکارهای دینی برای ترویج فرهنگ صرفه‌جویی گفت: برای نهادینه‌سازی فرهنگ صرفه‌جویی، می‌توان از ظرفیت‌های دینی و فرهنگی استفاده کرد که از جمله این راهکارها تبیین مستمر حرمت اسراف در خطبه‌ها و رسانه‌ها، الگوسازی از سیره اهل‌بیت(ع)، آموزش‌های مسجدی و خانوادگی، استفاده از ظرفیت روحانیت در ترویج فرهنگ مصرف صحیح و ایجاد برنامه‌های انگیزشی و فرهنگی است.

 

عربشاهی در پایان با اشاره به رفتارهای عملی برای صرفه‌جویی در زندگی روزمره، افزود: در سطح عملی، اقداماتی مانند خاموش کردن چراغ‌ها و وسایل غیرضروری، تنظیم دمای وسایل گرمایشی و سرمایشی، استفاده حداکثری از نور طبیعی، بستن درزهای پنجره‌ها، استفاده کامل از ظرفیت ماشین‌های لباسشویی و ظرفشویی، خاموش‌کردن رایانه پس از استفاده و کاهش مصرف کاغذ با چاپ دو رو، از جمله رفتارهای مؤثر در صرفه‌جویی انرژی هستند و این اقدامات اگر به‌صورت فراگیر در جامعه اجرا شود، می‌تواند منجر به کاهش هزینه‌های خانوار، کاهش خاموشی‌ها، کاهش آلودگی هوا و کاهش فشار بر منابع ملی انرژی شود.