طلب علم بی‌پایان؛ نشانه عقلانیت در نگاه امام رضا(ع)

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های انسان عاقل، تلاش پیوسته برای افزایش دانش و آگاهی است. در دنیایی که هر روز بر حجم اطلاعات و پیچیدگی‌های زندگی افزوده می‌شود، موفقیت و رشد فردی بیش از هر زمان دیگری به یادگیری مستمر وابسته است. آموزه‌های اسلامی نیز با تأکید فراوان بر ارزش علم و حکمت، مؤمنان را به طلب دانش و دوری از عوامل بازدارنده آن فرا می‌خوانند. حدیث شریف امام رضا(ع) نیز در همین راستا، یکی از نشانه‌های خردمندی را خسته نشدن از فراگیری دانش در سراسر عمر معرفی می‌کند. در این‌باره علیرضا ابراهیم، استادیار گروه الهیات و معارف اسلامی، ادیان و عرفان دانشگاه آزاد اسلامی تهران شمال، یادداشتی در اختیار ایکنای خراسان‌رضوی قرار داده است، که در ادامه می‌خوانیم:

قال مولانا الرضا علیه‌السلام: «و لا یملّ من طلب العلم طول دهره»؛ یعنی انسان عاقل در سراسر عمر خویش از طلب دانش و آگاهی خسته نمی‌شود.

دانشمندان علوم مختلف همواره در حال تولید دانش‌های جدید هستند و روزبه‌روز بر دانسته‌های بشر افزوده می‌شود. از این‌رو، زندگی در دنیای امروز نیازمند آگاهی‌های فراوان است و کسانی‌که از این آگاهی‌ها بی‌بهره باشند، به‌تدریج به حاشیه رانده شده و از زندگی اجتماعی کنار گذاشته می‌شوند. جمعیت جهان و ارتباطات انسانی نیز به‌شدت رو به افزایش است؛ بنابراین تبادل اخبار و اطلاعات میان انسان‌ها بیشتر شده و شخصیت‌ها و روابط اجتماعی آنان پیوسته پیچیده‌تر می‌گردد. از این‌رو، برای فهم بهتر خود و دیگران، نیازمند درکی عمیق‌تر از جهان پیرامون خویش هستیم.

شاید روزگاری داشتن ثروت فراوان سبب می‌شد که انسان اختیار زندگی خود را در دست گرفته و در زندگی دیگران نیز نقشی اساسی ایفا کند؛ اما امروزه آشکار شده است که هم برای تولید ثروت و هم برای حفظ و نگهداری آن، به دانش‌های جدید نیاز داریم. همچنین روشن است که صرف هزینه کردن پول، ما را به همه دانش‌های مورد نیازمان نمی‌رساند؛ بلکه برای آموختن هر علمی باید وقت صرف کرد، ذهن را به کار گرفت، مطالعه نمود، جدیت به خرج داد و به‌ویژه از طریق تکرار و تمرین، دانش را به مهارت تبدیل کرد.

البته بیشتر انسان‌ها به راحت‌طلبی گرایش دارند و اگر نتوانند این ویژگی را در خود مهار کنند، بی‌تردید گرفتار تنبلی شده و مسیر یادگیری و مهارت‌آفرینی بر آنان بسته خواهد شد. آموزه‌های دینی نیز به ما می‌آموزند که عامل بیرونی دیگری به‌نام شیطان، با وسوسه‌های خود، نفس انسان را به تنبلی عادت می‌دهد و باعث می‌شود که او خیلی زود از یادگیری خسته شود. از این‌رو، امام رضای عزیز(ع) از طریق شاگرد گرانقدر خویش، جناب عبدالعظیم حسنی، به ما توصیه فرموده‌اند که: «شیطان را از خود دور بدارید» تا هیچ عامل بیرونی نتواند روند یادگیری شما را کُند سازد.

آن حضرت در همین حدیث ارزشمند، در بیان ویژگی‌های انسان عاقل می‌فرمایند که او «از طلب دانش و آگاهی در طول عمر خویش خسته نمی‌شود»؛ زیرا با یادآوری فواید دانایی و زیان‌های نادانی، نفس خود را چنان تربیت می‌کند که از کسب آگاهی‌های جدید دل‌زده و خسته نگردد.

البته یکی دیگر از عواملی که موجب خستگی انسان از آموختن می‌شود، پرداختن به علومی است که نه فایده‌ای دنیوی دارند و نه ارتباطی با سعادت و رستگاری انسان پیدا می‌کنند. ازاین‌رو، انتخاب دانش‌های گوناگون نیز نیازمند گزینشی منطقی و سنجیده از میان گزینه‌های موجود است. در این میان، باید به دانش «حکمت» اشاره کرد که اصیل‌ترین دانش به‌شمار می‌رود و به فرموده امیرالمؤمنین(ع)، «گمشده مؤمن» است و «دل‌های آدمیان تشنه آن‌اند». منظور از حکمت در اینجا دانشی است که قواعد و اسرار عوالم هستی را تبیین کرده و ارتباط خداوند با آفریدگان را روشن می‌سازد. بحمدالله، نازل‌ترین مرتبه این حکمت نیز از طریق قرآن کریم و احادیث اهل‌بیت علیهم‌السلام برای ما به یادگار مانده است.

یکی دیگر از عواملی که سبب خستگی انسان در مسیر یادگیری می‌شود، آن است که از راه صحیح وارد وادی علم و آگاهی نمی‌شود. خداوند متعال می‌فرماید که برای ورود به هر خانه‌ای باید از در آن وارد شد و بنا بر حدیث نبوی، پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله «شهر علم» است و امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام «درِ آن شهر». از این‌رو، اولیای الهی به تجربه توصیه کرده‌اند که با محبت‌ورزی به امیرالمؤمنین(ع)، درهای حکمت الهی بر انسان گشوده می‌شود و به عنایت پروردگار، طعم شیرین حکمت را می‌چشد؛ حکمتی که خیر فراوان است: «وَ مَن یُؤتَ الحِکمَةَ فَقَد أُوتِیَ خَیرًا کَثِیرًا».