امام علی(ع) و بنیان حکومتی بر مدار عدالت

امام علی(ع)، 14 قرن پیش نزدیک به پنج سال به‌عنوان خلیفه، کشوری اسلامی را رهبری کرد و نظام حکومتی‌ای بنیان نهاد. چالش‌هایی که امام علی(ع) در دوران خلافتش با آن مواجه شد، منحصربه‌فرد به ویژه از نوع چالش‌های داخلی بود. وی نظام و جامعه‌ای آکنده از مشکلات را تحویل گرفت، جامعه‌ای که در مدت کوتاهی پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) به طبقاتی از غنی و فقیر، عرب و غیر عرب و ارباب و برده تقسیم شده بود.

پیش از خلافت حضرت علی(ع) این تغییرات پدیدار شده و متأسفانه حرکت بازگشتی بزرگی رخ داده بود. پیامبر(ص) با این جریان جاهلی مبارزه کرده بود، اما به دلایل گوناگون، این وضعیت جاهلی و تقسیمات طبقاتی به سرعت بازگشته بودند.

امام(ع) در میان همه این مشکلات توانست حکومتی بنا کند که الگوی تمامی حکومت‌هاست و اگر کسی بخواهد معنای حکومت در اسلام و اصول حکمرانی قرآنی و چگونگی اداره امور مردم را جست‌وجو کند، نمونه درخشان آن را در حکومت امام علی(ع) می‌یابد که نکات زیر در آن بسیار ضروری است.

عدالت

امام علی(ع) حکومت خود را بر پایه عدالت بدون هیچ سازشی بنا نهاد و به صدای عدالت انسانی تبدیل شد. ایشان هیچ پیشنهاد یا طرحی را که اصول و موضع وی را در مورد عدالت به سازش بکشاند، نپذیرفت. هرگز برای هیچ سود سیاسی یا دنیوی از موضع خود کوتاه نیامد. از امام علی(ع) نقل شده است که فرمود: «به خدا سوگند اگر اقلیم‌های هفتگانه روی زمین با آنچه در زیر آسمانهایش قرار دارد به من داده شود تا خدا را با گرفتن پوست جوی از دهان مورچه‌ای نافرمانی کنم هرگز نخواهم کرد». این عدم سازش و موضع در برابر عدالت، هزینه سنگینی برای امام علی(ع) داشت و دشمنان بی‌شماری برای وی آفرید و سرانجام به شهادتش انجامید.

مردم‌سالاری

جنبه مهم دیگر حکومت امام علی(ع)، مردم‌سالاری و احترام به مردم، مشارکت دادن آنان و پشتیبانی از ایشان بود. وی مکرراً به کارگزاران خود یادآوری می‌کرد که مردم برده نیستند و حکومت امانتی از سوی خداست. تفکر رایج در آن زمان این بود که حکومت کردن یک حق است، اما در منطق امیرالمؤمنین(ع) حکومت یک مسئولیت بود و تفاوت این دو در این است که با یک حق، انسان بهره می‌برد، اما با یک مسئولیت، باید آن را انجام دهد. در نامه معروفی که ایشان به مالک اشتر، فرماندار مصر نوشت، امام(ع) به مالک توصیه می‌کند که هرگز میان خود و مردم حائل ایجاد نکند و هر روز زمانی را به ارتباط با مردم و شنیدن سخنان آنان اختصاص دهد.

حقوق بشر و مدارا

نکته دیگر در حکومت امام علی(ع) نگاه وی به حقوق بشر و مداراگرانه وی بود. وی به فرماندار مصر، مالک اشتر یادآور شد که مردم دو دسته هستند یا برادر دینی تو هستند یا در انسانیت با تو برابرند. رفتار ایشان با مخالفانش نیز نشان‌دهنده مدارای بی‌نظیر اوست. وی فرمود که برخی با وی بیعت کرده‌اند و برخی خیر و فرمود که تا وقتی علیه وی اسلحه برنداشته‌اند، آنان که بیعت نکرده‌اند، رها شوند. چه کسی از امام علی(ع) مداراکننده‌تر می‌تواند باشد؟

ایشان دشمنان بسیاری داشت، افرادی که واقعا دنیاپرست بودند و در میان آن دشمنان، امام علی(ع) مخالف منحصربه‌فردی داشت؛ دشمن عقل و خرد، دشمن اسلام، اما در لباس اسلام. این جریان در زمان امام علی (ع) وجود داشت و امروز نیز در زمان ما هست. این مخالفان و دشمنان فجایع و آشوب‌هایی آفریدند تا جایی که به مسجد امام(ع) می‌آمدند و در میان خطبه به وی توهین می‌کردند. حتی در آن هنگام نیز امام علی(ع) فرمود که آنان را رها کنید. تنها زمانی که علیه وی اسلحه برافراشتند و در جامعه ناامنی ایجاد کردند، تصمیم به مقابله با آنان گرفت.

مبارزه با فساد

امام علی(ع) با فساد مبارزه کرد و در نامه‌های متعدد به کارگزاران خود، پیوسته آنان را از قرار گرفتن در موقعیت‌های سازش‌آمیز برحذر می‌داشت. آنان را نسبت به کوچک‌ترین تغییر به سمت تجمل در دوره تصدی مسئولیت تذکر می‌داد، به چالششان می‌کشاند و از ایشان می‌خواست حتی تا کوچک‌ترین درجه از فساد دوری کنند.

منبع: بنیاد اهل بیت (ع) آفریقای جنوبی (آفوسا)