حکمرانی از منظر قرآن؛ منطبق بر الگوی «حکومت همراه با مردم»
حجتالاسلام والمسلمین جواد طاهری با تحلیل وضعیت حکمرانی از منظر قرآن گفت: این نوع حکمرانی نشاندهنده گذار از الگوی «حکومت بر مردم» به الگوی «حکومت همراه با مردم» است.
حجتالاسلام والمسلمین جواد طاهری، استاد دانشگاه، در گفتوگو با ایکنا از خراسانرضوی، با اشاره به اینکه در این دیدگاه، مشروعیت و کارآمدی نظام سیاسی وابسته به تعامل دوسویه میان رهبری و جامعه است، اظهار کرد: محوریترین ارکان مشارکت مردمی در این نظام، نظارت پویا بهعنوان ضامن سلامت نظام، شورا بهعنوان رکن تصمیمگیری جمعی، پیمانداری اجتماعی و بیعت، عدالتخواهی فعالانه و خودسازی و اصلاحجویی درونی است.
وی ادامه داد: قرآن کریم در آیه ۱۴۳ سوره بقره، با طرح مفهوم «امت واسطه»، مردم را مسئولیتپذیرترین قوه در قبال سلامت جامعه میداند که ابزار اجرایی این مسئولیت، پدیده «امر به معروف و نهی از منکر» است.
طاهری افزود: در حکمرانی قرآنی، سکوت شهروندان در برابر انحرافات مدیریتی، همپوشانی با آن انحرافات محسوب میشود. بنابراین، حضور فعال و هوشمندانه مردم در صحنه اجتماع، نه یک اختیار، بلکه مکانیسم اصلی پالایش مدیران و پیشگیری از فساد ساختاری است.
این عضو هیئت علمی دانشگاه پیام نور کاشمر با اشاره به اینکه در نظام حکمرانی قرآنی، شورا بهعنوان رکن تصمیمگیری جمعی بهشمار میرود، بیان کرد: در آیه ۱۵۹ سوره آلعمران آمده است: «وَ شاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ» که نشان میدهد مشورت، یک رویه توصیهای نیست، بلکه از اصول بنیادین اداره امور بهشمار میرود. در این مدل، مردم از طریق نمایندگان مورد اعتماد و شوراهای تخصصی، در هدایت کشتی جامعه نقش ایفا میکنند. این سازوکار، مانع از تمرکزگرایی افراطی و تصمیمگیریهای تکصدایی میشود و با بهرهگیری از خرد جمعی، ریسک خطاهای مدیریتی را کاهش میدهد.
وی تصریح کرد: در الگوی اسلامی، رابطه حاکم و مردم بر پایه عقد یا بیعت، بهعنوان نماد پذیرش رهبری، استوار است. این بدان معناست که قدرت از آن حاکم نیست، بلکه از سوی جامعه به او امانت سپرده شده است. اگر حاکم از خطمشی عدالت و شایستهسالاری منحرف شود، مردم براساس اصل عدم اطاعت در برابر معصیت، حق بازپسگیری این امانت یا اصلاح مسیر را دارند. این اصل، حکومت را ملزم به پاسخگویی مداوم میکند.
طاهری ادامه داد: براساس آیه ۹۰ سوره نحل، عدالت کلید نجات و تعادل اجتماعی است و نقش مردم در این زمینه فراتر از مطالبه عدالت است. آنان باید با پیگیری مطالبات قانونی و حمایت از نهادهای نظارتی، بستر اجرای عدالت توزیعی و قضایی را فراهم کنند.
این استاد دانشگاه با تأکید بر اینکه جامعهای که در آن شهروندان نسبت به تبعیضها بیتفاوت باشند، هرگز به حکمرانی صالح دست نخواهد یافت، اظهار کرد: نکته کلیدی قرآن در باب حکمرانی آن است که اصلاح نظام سیاسی، نیازمند اصلاح درونی جامعه است و خود جامعه باید از درون اصلاح شود.
وی با اشاره به آیه ۱۱ سوره رعد که خداوند میفرماید: «إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّىٰ يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ»، بر خودسازی و اصلاحجویی درونی تأکید کرد و گفت: تا زمانیکه فرهنگ رشوهخواری، ریاکاری و بیتدبیری در لایههای مختلف جامعه ریشه دوانده باشد، هیچ سیستم مدیریتی نمیتواند پایدار بماند.
طاهری افزود: مهمترین نقش مردم، تولید و تقویت فرهنگ مدنی و اخلاقی است که فشار مثبتی بر حاکمان وارد کند تا آنان ناگزیر به شفافیت و شایستهسالاری شوند.
وی اظهار کرد: از منظر قرآن، مردم در حکمرانی صالح، مخاطبانی منفعل نیستند، بلکه نخاع پیکره حکومت بهشمار میروند. از اینرو، بدون نظارت فعال، مشارکت در شوراها و خودسازی اخلاقی، حکمرانی صالح به رؤیایی ناکام تبدیل خواهد شد. بنابراین، تمرکز بر آموزش سیاسی و تقویت نهادهای همافزای مردمی، حیاتیترین گام برای تحقق الگوی حکمرانی از منظر قرآن کریم است.
انتهای پیام
