ضرورت تردیدهای مقدس در مسیر تعالی؛ نقش راهنما در رهایی از غرور + فیلم

سوگواره دانشجویی «طنین آزادگی» که به همت معاونت ترویج و توسعه سازمان قرآنی دانشجویان جهاددانشگاهی برگزار می‌شود از شنبه، ۲۷ تیرماه آغاز به کار کرده و با هدف ترویج معارف عاشورایی، تبیین مفاهیم قرآنی و تقویت بصیرت دینی در میان دانشجویان، مجموعه‌ای از برنامه‌های علمی، فرهنگی و هنری را ارائه خواهد کرد. از جمله اهداف این رویداد می‌توان به تبیین الگوی عملی توبه و بازگشت به حق از زندگی حُر بن یزید ریاحی، ارتباط مفاهیم قرآنی با تصمیم‌گیری اخلاقی در شرایط بحرانی و تقویت بصیرت دینی در مواجهه با آزمون‌های زندگی مدرن اشاره کرد.

سوگواره «طنین آزادگی» در بخش‌های مختلفی برگزار می‌شود که یکی از این بخش‌ها سخنرانی‌های کوتاه سجاد مهدی‌زاده، عضو هیئت‌ علمی دانشگاه امام صادق(ع) با موضوع «درس‌های اخلاقی از زندگی حُر بن یزید ریاحی» است. در ادامه قسمت هفتم این گفتار‌ها را با هم می‌بینیم و می‌خوانیم.

در جلسات گذشته درباره جناب حر صحبت کردیم؛ حری که تصمیم گرفت مسیر زندگی خود را تغییر دهد و می‌تواند الگوی مناسبی برای ما باشد. جناب حر تصمیم بسیار شجاعانه‌ای گرفت و قطعا لازم است درباره این شجاعت با یکدیگر صحبت کنیم، اما پیش از پرداختن به موضوع شجاعت، باید به نقطه آغازین و عاملی که او را به سمت این تصمیم هدایت کرد، توجه کنیم؛ یعنی تردیدها و شک‌ها.

منظور چیست؟ نقطه آغاز هر تغییر مسیر، یک تردید و یک شک است. زمانی که انسان برای مثال، به سمت مشهد حرکت می‌کند و در طول مسیر اطمینان دارد که در جاده درست قرار گرفته است، دلیلی برای تغییر مسیر نمی‌بیند، اما زمانی که به تدریج به علائم جاده توجه می‌کند و متوجه می‌شود که شاید مسیر را اشتباه آمده باشد، اگر این تردید را جدی بگیرد، با خود می‌گوید: «به نظر می‌رسد مسیر را اشتباه انتخاب کرده‌ام».

البته بسیاری از افراد حتی زمانی که متوجه می‌شوند اشتباه کرده‌اند و مسیر را به درستی انتخاب نکرده‌اند، باز هم تا پایان همان مسیر را ادامه می‌دهند. شاید این موضوع در نگاه اول عجیب و غیر منطقی به نظر برسد، اما در واقع ما انسان‌ها گاهی چنین رفتاری داریم، وارد یک رابطه نادرست، یک شغل نامناسب، یک رشته تحصیلی اشتباه یا حتی یک مسیر نادرست در زندگی می‌شویم و با وجود آگاهی از اشتباه بودن آن، حاضر نیستیم مسیر را اصلاح کنیم.

آیا تردید موضوع بدی است؟ در ظاهر بله! تردید می‌تواند ناخوشایند باشد، اما همان‌طور که شهید مطهری بیان کرده‌اند، برخی تردیدها و شک‌ها می‌توانند مقدس باشند، زمانی که دریچه‌ای برای رسیدن به حقیقت باشند. چه اشکالی دارد که انسان دارای تفکر انتقادی باشد؟

بیایید مفهوم تردید را به موضوعی مانند تفکر انتقادی نزدیک کنیم. بسیار ارزشمند است که انسان نسبت به رفتارهای خود و مسیر زندگی‌اش همواره بررسی و ارزیابی داشته باشد. در ادبیات دینی از این موضوع با مفاهیمی مانند «محاسبه» و «مراقبه» یاد می‌شود، یعنی انسان مراقب خود و مسیر زندگی خویش باشد و همواره عملکرد خود را مورد بررسی قرار دهد.

در ادبیات رشد فردی و کوچینگ نیز بر همین موضوع تأکید می‌شود که انسان باید به صورت مستمر خود را پایش کند و بررسی کند که آیا مسیری که در آن حرکت می‌کند، مسیر صحیحی است یا خیر. بنابراین، تردیدها همیشه منفی نیستند. بسیار خوب است که انسان قلبی آرام و مطمئن داشته باشد و نسبت به مسیر خود ایمان و اطمینان داشته باشد، اما در عین حال باید بتواند نسبت به رفتارها، گفتارها و اتفاقاتی که در زندگی‌اش رخ می‌دهد، گاهی با نگاهی انتقادی و دقیق بنگرد و از خود بپرسد: «آیا واقعا مسیر درستی را انتخاب کرده‌ام؟ آیا این مسیر مرا به سمت سعادت هدایت می‌کند یا خیر؟»

کاری که حر انجام داد، همین بود یعنی او دچار تردید شد. او می‌دانست که وارد چه مسیری شده است، هزینه‌ها و فایده‌های تصمیم خود را سنجیده بود، اما تا آخرین لحظه نیز به بررسی و تردید ادامه داد. با خود گفت: «من آمده‌ام و جنگیده‌ام؛ فرض کنیم در این جنگ پیروز شوم. پس از آن چه خواهد شد؟ لشکر من گسترده‌تر خواهد شد، اما نتیجه نهایی چه خواهد بود؟» او به این نتیجه رسید که میان بهشت و جهنم، قطعا بهشت را انتخاب خواهد کرد. 

لذا باید تردیدهای خود را محترم بشماریم، البته ماندن دائمی در تردید و شک، امر مطلوبی نیست، زیرا آرامش انسان را از بین می‌برد. در روایت آمده است که همراه حر به او گفت: «من تو را می‌بینم که می‌لرزی، در حالی که پیش از این تو را چنین مضطرب ندیده بودم». این نشان می‌دهد که حر دچار یک تحول و انقلاب درونی شده بود؛ اضطرابی مقدس در وجود او شکل گرفته بود که او را به سمت تغییر حرکت داد. ان‌شاءالله خداوند به همه ما از این تردیدها و شک‌های مقدس عطا فرماید.

در اینجا نکته‌ای نیز قابل توجه است. انسان‌هایی که در مسیر زندگی خود هرگز دچار شک و پرسش نمی‌شوند و با اعتماد به‌نفس بسیار بالا و بدون بررسی ادامه مسیر می‌دهند، گاهی بیشتر در معرض سقوط و اشتباه قرار می‌گیرند.

در حوزه اقتصاد رفتاری که یکی از شاخه‌های علم مدیریت است، از موضوعی به نام «خطاهای شناختی» صحبت می‌شود. انسان‌ها گاهی دچار خطاها و درگیری‌های ذهنی می‌شوند که مانع درست فکر کردن و تصمیم‌گیری صحیح آن‌ها می‌شود. یکی از این خطاها اعتمادبه‌نفس بیش از حد است. 

در بازار سرمایه معمولا افرادی بیشتر دچار زیان‌های سنگین می‌شوند که بیش از اندازه به تصمیم خود اطمینان دارند. تصور می‌کنند نظر و عملکردشان کاملا درست است، به دیدگاه دیگران توجه نمی‌کنند، مشورت نمی‌گیرند و با اطمینان بیش از حد سرمایه‌گذاری‌های بزرگی انجام می‌دهند.

در بسیاری از مسیرهای زندگی نیز ما نیازمند تردیدهای سازنده هستیم. در این زمینه گفته شده است: «هَلَکَ مَن لَیسَ لَهُ حَکیمٌ یُرشِدُهُ؛ کسی که راهنمای حکیمی ندارد، در معرض هلاکت قرار می‌گیرد». نقش امام در جامعه نیز همین است که انسان بتواند مسیر زندگی خود را با هدایت او تطبیق دهد و همواره بررسی کند که آیا درست حرکت می‌کند یا دچار خطا شده است. بسیار ارزشمند است که انسان در هر مسیری که در زندگی مادی و معنوی خود طی می‌کند، گاهی با خود خلوت کند و بپرسد: «آیا مسیر درستی را طی می‌کنم؟ آیا اشتباهی در تصمیم‌هایم وجود ندارد؟»

گاهی لازم است اندکی از غرور و آنچه شاید بتوان آن را اعتمادبه‌نفس کاذب نامید، فاصله بگیریم و احتمال بدهیم که شاید در بخشی از مسیر دچار اشتباه شده باشیم. این تردیدها می‌توانند سرچشمه اتفاقات خوب، تصمیم‌های مهم و تغییرات اساسی در زندگی انسان باشند. ان‌شاءالله خداوند تردیدهای نیکو و تردیدهای مقدس را نصیب همه ما فرماید.