نماز و تعدیل تمایلات طبیعی انسان

به گزارش خبرگزاری بین​المللی قرآن(ایکنا) از خوزستان، در برخی از آیات قرآن کریم به پاره​ای از صفات منفی در وجود انسان اشاره شده است؛ از جمله در سوره معارج درباره ویژگی حریص بودن انسان چنین می​خوانیم: «إِنَّ الْإِنسَانَ خُلِقَ هَلُوعًا، إِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعًا، وَإِذَا مَسَّهُ الْخَیْرُ مَنُوعًا؛ به راستى که انسان سخت آزمند [و بى‏​تاب] خلق شده است، چون صدمه‏​اى به او رسد عجز و لابه کند و چون خیرى به او رسد بخل ورزد.»

کلمه «هَلوع» به معنای شدت حرص است. بر اساس آیات همین سوره هلوع فردی است که هنگام برخورد با ناملایمات بسیار بی​تابی می‌کند و اگر چیزی به او می​رسد از انفاق به دیگران خودداری می‌کند. به گفته آیت​الله جوادی​آملی برخی اوصاف منفی انسان که در قرآن کریم آمده است، ریشه‏​هایی طبیعی دارند و از انحراف تمایلات موجود در طبیعت انسان پدید می‏​آید. بی​تابی انسان در سختی​ها و بخیل بودن بر اثر انحراف صفت طبیعی «هلوع» بودن ایجاد می‏​شود. «هلع»(حرص) ذاتاً منفی نیست و می‏​تواند در جهات مثبتی مثل علم و عمل صالح و... به کار گرفته شود؛ امّا اگر این گرایش انسانی بر اثر سوء‌تدبیر و پیروی نکردن از فطرت در مسیر دنیاخواهی قرار گیرد، صفتی منفی است.

انسان چگونه می​تواند حریص بودن را که جزو خلقت خود است، تعدیل کند؟ در ادامه همین آیات گروهی از انسان​ها از داشتن چنین ویژگی​های منفی استثناء شده​اند: «إِلَّا الْمُصَلِّینَ، الَّذِینَ هُمْ عَلَى صَلَاتِهِمْ دَائِمُونَ». این گروه نمازگزارانی هستند که بر نمازشان پایدارند.

نماز چگونه ما را به این تعادل می​رساند و از بی​تابی در سختی​ها و بخل هنگام برخورداری بازمی​دارد؟ چگونه می​توانیم بر نماز خود پایدار باشیم؟ توضیح بیشتر این معنا در کلمات صاحب تفسیر تسنیم چنین است:

در بیانات معصومین(ع) آمده که اگر فردی دائماً به یاد حق بود مثل کسی است که دائم‌الصلاة است. گذشته از آن، اگر فردی دائماً به فکر نماز باشد، به این فکر است که نماز خوانده قبلی را به فحشا و منکر باطل نکند و همچنین به این فکر است که برای نماز بعدی، یک غذای حلال و لباس حلال در برکند، این دائماً به فکر نماز است، این شخصی که می‌گوید: من نماز ظهر را در پیش دارم باید با لباس حلال، با مکان حلال، با پوشاک حلال، با فکر حلال وارد نماز بشوم و همین کسی که می‌گوید: من نماز صبح را پشت سرگذاشتم آن نماز را از دست ندهم؛ این دائماً به فکر نماز است این‌چنین نیست که انسان دائماً در یکجایی مشغول رکوع و سجود باشد. به گفته ایشان، نماز آن است که انسان را به فکر محرومان متذکر کند، نماز آن است که انسان را به فکر سائلان متذکر کند.