هویتیابی و مصرف فرهنگی در سده معاصر
عضو هیئت علمی گروه علوم اجتماعی دانشگاه علوم اسلامی رضوی گفت: آنچه که مصرف را در سده معاصر متمایز میکند، مسئله هویتیابی و یا به عبارتی محوریت مصرف در هویتیابی و تعریف از خود است.
به گزارش ایکنا از خراسان رضوی، حسین مهربانیفر، عضو هیئت علمی گروه علوم اجتماعی دانشگاه علوم اسلامی رضوی، شامگاه ۲۷ مهرماه، در سومین نشست از سلسله نشستهای هنر و تعارضات اجتماعی با موضوع «نقش مصرف فرهنگی در تحولات اجتماعی ایران معاصر» که در محل سینما هویزه برگزار شد، اظهار کرد: اساسا آنچه که مهم به نظر میرسد این است که مصرف و مصرف فرهنگی تا چه اندازه در نهادهای فرهنگی ما به درستی درک شده و ورود ما نیز به این حوزه و به ویژه حوزه صنایع فرهنگی تا چه اندازه موثر بوده و تا چه اندازه موفق بودهایم که این سبد فرهنگی را مورد توجه و اهتمام قرار دهیم؟
وی اضافه کرد: اما همانگونه که همه ما میدانیم امروزه زمانیکه از مقوله مصرف و جامعه مصرفی سخن به میان میآوریم در حقیقت از پدیدهای صحبت میکنیم که تمام ابعاد زندگی ما را مانند سبک پوشش، نوع غذا خوردن، نوع تعاملات اجتماعی، نوع فضای اداری و... فراگرفته است که همگی مبتنی بر مصرف و مصرفگرایی هستند و این مقوله را میتوان در تمامی این ابعاد مشاهده کرد.
عضو هیئت علمی گروه علوم اجتماعی دانشگاه علوم اسلامی رضوی بیان کرد: اما آنچه که مصرف را در سده معاصر متمایز میکند، میتوان در نسبت با دو مقوله تبیین کرد، اول در نسبت با سرمایهداری و فرایند رشد تحول نظام سرمایهداری و دیگری نیز در نسبت با هویت و سبک زندگی. اصلا مگر مصرف در گذشته با هویت نسبتی نداشته است؟ این در حالی است که در گذشته و حتی در احادیث و روایات ما نیز وجود دارد که اگر فردی خود را شبیه قوم دیگری کند به نوعی در زمره آنها بهشمار میرود.
مهربانیفر اظهار کرد: بنابراین میتوان گفت که این موضوع از گذشته نیز وجود داشته است اما آنچه که مصرف را در سده معاصر متمایز میکند، همین مسئله هویتیابی و یا به عبارتی محوریت مصرف در هویتیابی و تعریف از خود است.
وی افزود: اما چه اتفاقی رخ داده که این هویت با مقوله مصرف پیوند جدی پیدا کرده است و به عبارتی مصرف حتی به صورت کلکسیونی در فروشگاههای بزرگ به چشم میخورد؟ در حقیقت آنچه که میتواند این موضوع را تشریح کند توجه به روند تحول سرمایهداری است.
نظام سرمایهداری و تأثیر آن بر مصرف فرهنگی
عضو هیئت علمی گروه علوم اجتماعی دانشگاه علوم اسلامی رضوی بیان کرد: زمانیکه در بحث رشد تحول نظام سرمایهداری، اتفاقاتی که در سده ۱۹ رخ داده است را در نظر میگیریم آنچه که مهم به نظر میرسد این است که ما با انقلاب صنعتی و رشد و گسترش کارخانجات صنعتی و متعاقبا شکلگیری مهاجرتهای گسترده از مناطق روستایی و به دنبال آن نیز پدید آمدن شهرهای مدرن و نوین به تدریج با یک سری تفاوتهایی در سبک زندگی شهروندان مواجه میشویم که این امر نیز متاثر از این مهم است که افرادی که از روستا به شهر مهاجرت میکنند که طبیعتا هم از حاشیه شهرها هستند، به دنبال این هستند که یک کار بهتری پیدا کنند و زندگی بهتری را نیز برای خود رقم بزنند.
مهربانیفر بیان کرد: از اینرو ما مشاهده میکنیم که این افراد در محیطهای شهری از فضای سنتی خود جدا و وارد شهرهایی که در نتیجه صنعتی شدن یک طبقه سرمایهدار و یک طبقه کارگر شکل گرفته که این طبقه کارگر عمدتا مهاجرانی هستند که طبیعتا باید در کارخانهها کار کنند و در محیطهای شهری از هر سو توسط بیگانگان محاصره شدهاند و باید راهی برای اثبات و تعریف خود پیدا کنند، چرا که این افراد آنچیزی که در شبکههای سنتی گذشته هویت آنها را تعریف میکرده، در اینجا دیگر کمرنگ شده و دیگر آن نظام محله و فضای سنتی که در آن تقویت میشده، از بین رفته و اکنون وارد محیطی میشوند که گمنام است.
وی افزود: در حقیقت این گمنامی از شاخصههای این افراد است و برای اینکه بتوانند خود را تعریف و از دیگران متمایز کنند در اینجا به مقوله مصرف روی میآورند. ما آنچه که در مسئله سرمایهداری مشاهده میکنیم متفکری به نام «وبر» در کتاب «اخلاق پروتستانی و نظام سرمایهداری» است.
عضو هیئت علمی گروه علوم اجتماعی دانشگاه علوم اسلامی رضوی اظهار کرد: اما به هر حال موضوع مهم، انگاره سرمایهداری است که سرمایهداری با اسطوره تولید حداکثری به وجود میآید، بدین منظور که یک فرد، عقلانیت مبتنی بر تولید و عقلانیتی که حداکثر فایده را برای او داشته باشد تولید کند که این کار تنها موجب انباشت ثروت و کالا میشود اما این موضوع در همینجا متوقف نمیشود و فراتر میرود و به تدریج عقلانیت مبتنی بر هدف و عقلانیت ابزاری بر عقلانیت ارزشی که مبتنی بر انگاره دینی بوده است، غلبه میکند، اما شاید در اینجا سوالی که به ذهن میرسد این است که این مباحث چه ارتباطی با مصرف دارند؟
مهربانیفر اضافه کرد: در پاسخ باید گفت زمانیکه ما از یک سو گسترش شهرهای مدرن را داریم و افراد گمنامی که به دنبال تشخص و هویتیابی هستند و خود را تعریف کنند که در این میان یکی از مواردی که به این افراد کمک میکند مد لباس است. در حقیقت مد لباس به این افراد کمک میکند که بتوانند در عین حال که با یکدیگر همرنگ هستند اما از دیگران تمایز داشته باشند.
وی اظهار کرد: همچنین در کتاب «طبقه تناسب» نیز نویسنده از مصرف تظاهری سخن به میان میآورد، یعنی مصرف تظاهری که در قشر مرفه سرمایهدار رخ میدهد که به نوعی با این اتفاق، قشر سرمایهدار سعی میکند که نمایش ثروت و دارایی خود را به طور حداکثری در عرصه اجتماع به ظهور و بروز برساند و با این کار خود به اجتماع نشان دهد که از سایر طبقات اجتماع متمایز هستند.
عضو هیئت علمی گروه علوم اجتماعی دانشگاه علوم اسلامی رضوی بیان کرد: زمانیکه نظام سرمایهداری با انباشت کالا مواجه میشود که این اتفاق به ویژه در سده اخیر رخ داده است، این انباشت کالا به نوعی فضای رقابتی را میطلبد و همزمان با گسترش رسانهها و بحث اغنای افکار عمومی نیز بحث تاثیر بر افکار عمومی و سلیقهها را میطلبد.
مهربانیفر اضافه کرد: این در حالی است که ما شاهد هستیم که در قرن بیستم بحث بدن و هر آنچه که به بدن مرتبط است پررنگ میشود و بدن نیز چه بسا که یک انگاره کالایی پیدا میکند و به دنبال آن نیز صنایع مبتنی بر بدن نیز رشد میکند و در نهایت رشد تمامی این موارد نیز مبتنی بر کسب سود حداکثری است و به تعبیری نیز عقلانیتی که هزینه فایده میکند و به دنبال سود حداکثری است به جایی میرسد که جامعهای را شکل میدهد که حیات و ممات آن جامعه سرمایهداری مبتنی بر مصرف حداکثری است.
وی بیان کرد: همه این موارد در کنار یکدیگر فرآیند جهانی شدن فرهنگی را رقم میزنند. در حقیقت در اینجا صنایع فرهنگی بسیار پررنگ میشود و این اتفاق به ویژه پس از جنگ جهانی دوم که ایالت متحده پیروز میشود و بنگاههای رسانهای خود را فعال میکند، بسیار به چشم میخورد.
عضو هیئت علمی گروه علوم اجتماعی دانشگاه علوم اسلامی رضوی اظهار کرد: بنابراین آنچه که ما از آن تحت عنوان مصرف میبینیم یک پدیده چند بعدی است و ما نمیتوانیم آن را تنها از یک منظر تحلیل کنیم و یا یک پدیدهای است که بدون اتصال با سرمایهداری به تعریف دقیقی از آن برسیم. امروزه آنچه که مصرف را متمایز میکند در نظر گرفتن آن با سرمایهداری، هویت و سبک زندگی است.
مهربانیفر با بیان اینکه امروزه دوره زمانی تغییر و تحول فرهنگی در سبک زندگی کوتاه شده و به بازه زمانی یکساله رسیده است، افزود: در حقیقت با وجود چنین مقولهای سوالی که به ذهن میرسد این است که تصویری که در ذهن مخاطب از خوشبختی، انسانیت، زندگی مرفه و... شکل میگیرد از کجا ساخته میشود؟، چه اقتصاد سیاسی در پشت این تصویرسازی قرار دارد؟ و نقش ما در اینجا چیست؟
وی تأکید کرد: نظام سرمایهداری در فضای رقابتی موجب ایجاد چنین تصویرهایی میشود و به دنبال آن نیز مصرفهای بیشتری که صورت میگیرد به بقای او کمک میکند و به عبارتی بحثهای مرتبط با بدن و بدنمندی مانند جراحیهای مختلف زیبایی، صنعت مد و لباس و... به بقای سرمایهداری کمک میکند.
عضو هیئت علمی گروه علوم اجتماعی دانشگاه علوم اسلامی رضوی اظهار کرد: از اینرو آنچه که برای ما فرصت بهشمار میرود، صنایع فرهنگی است، چه بسا که بسیاری از افراد به مثابه تهدید به این مقوله نگاه میکنند، اما اینکه ما چگونه در صنایع فرهنگی ورود پیدا کنیم و علت اینکه در این زمینه موفق نیستیم امر بسیار مهم و قابلتوجهی است.
انتهای پیام
