دعای عرفه؛ اعتراف به عجز و نیاز مطلق

حجت‌الاسلام والمسلمین سیدمحمود طباطبایی، عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی در خصوص فلسفه روز عرفه اظهار کرد: فلسفه این روز را در مواردی می‌توان تبیین کرد که ریشه در قرآن و روایات دارد؛ بازگشت به فطرت و رهایی از خودبنیادی است که خداوند در قرآن کریم می‌فرماید: «فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّینِ حَنِیفاً فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْها» (روم/ ۳۰). روز عرفه، روز بازگشت به آن فطرت پاک اولیه است، یعنی لحظه‌ای که انسان از همه وابستگی‌های مادی و مقامات ظاهری دست می‌شوید و تنها خویشتن بی‌پیرایه خود را در برابر خدای بی‌نهایت می‌بیند.

 

وی ادامه داد: در روایتی از امام سجاد(ع) آمده است: «إِنَّ یَوْمَ عَرَفَةَ یَوْمٌ مَنْ رَحِمَ اللَّهُ فِیهِ أَنْفُسَهُمْ فَهُوَ سَعِیدٌ؛ هرکس در این روز بر خود رحمت آورد (با اعتراف به عجز) سعادتمند است». فلسفه عرفه یعنی تمرین سقف‌شکنی در دعا و انسان یاد می‌گیرد حاجاتش را فراتر از مناسک فردی، در قالب دعا برای دیگران حتی کسانی که نمی‌شناسد بگنجاند. فلسفه این مباها، تعلیم کرامت انسانی است؛ یعنی خداوند به فرشتگان نشان می‌دهد بنده‌ای که با وجود همه گناهان و کوتاهی‌ها به درگاه او بازمی‌گردد چه مقامی دارد و این نه از سر نیاز خداوند که از سر نشان دادن ظرفیت بی‌پایان رحمت است.

 

طیاطبایی اظهار کرد: محور بعدی تمرین پیش‌دستی در توبه می‌تواند باشد. امام صادق(ع) در این مورد می‌فرماید: «مَنْ لَمْ یُغْفَرْ لَهُ فِی یَوْمِ عَرَفَةَ فَلَا یُغْفَرْ لَهُ فِی سَنَتِهِ» که فلسفه این تأکید آن است که انسان لحظات استثنایی را برای بازگشت غنیمت بشمارد، پیش از آنکه گردونه روزمرگی او را از یاد خدا غافل کند. عرفه ایست بازرسی روحانی در میان راه بندگی است. اهمیت روز عرفه از نگاه قرآن، سنت و عقل، در چند سطح قابل بررسی است: سطح اول: جایگاه زمانی و نزول رحمت بی‌واسطه است. پیامبر اکرم(ص) در این مورد می‌فرماید: «فْضَلُ الدُّعَاءِ دُعَاءُ یَوْمِ عَرَفَةَ وَ أَفْضَلُ مَا قُلْتُ أَنَا وَ النَّبِیُّونَ مِنْ قَبْلِی لَا إِلٰهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ». در این روز درهای آسمان به‌گونه‌ای گشوده می‌شود که هیچ روز دیگری به آن صورت نیست و به تعبیر مفسران، عرفه شب قدر اعمال سال است، چرا که توبه در آن، کفاره گناهان یک سال پیش و یک سال پس از آن شمرده شده است.

 

عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی گفت: سطح دوم جایگاه مکانی است. عرفات نماد بیابان بندگی است و برخلاف مسجدالحرام که مکان طواف حول خانه خداست، عرفات مکان توقف در بی‌خانمانی اختیاری است. حاجی در عرفه نه خانه‌ای دارد و نه کعبه‌ای در برابر و تنها خود و خداست و این اهمیت را از آن جهت می‌یابد که انسان یاد بگیرد بندگی وابسته به مکان مقدس نیست، بلکه در اوج بی‌پناهی هم می‌توان به مقام قرب رسید و سطح سوم: اهمیت اجتماعی و دعا برای دیگران است. فریضه عرفانی در روایات متعدد آمده که مستحب است انسان در عرفه ابتدا برای دیگران دعا کند و سپس برای خود. امام سجاد(ع) در صحیفه می‌فرماید: «وَ اجْعَلْ دُعَائِی فِی هَذَا الْیَوْمِ دُعَاءَ الْأَئِمَّةِ الْأَبْرَارِ الَّذِینَ یَبْدَءُونَ بِالْإِخْوَانِ قَبْلَ أَنْفُسِهِمْ» که این موضوع نشان می‌دهد اهمیت عرفه، خروج از خودخواهی فردی و ورود به مسئولیت جمعی دعا است.

 

وی با بیان اینکه چگونه می‌توان مفاهیم دعای عرفه را در زندگی اجتماعی پیاده کرد، افزود: در شرایط جنگ تحمیلی سوم مفاهیم دعای عرفه را در چند عرصه اجتماعی می‌توان پیاده کرد: عرصه اول وحدت و انسجام ملی در برابر فتنه‌های دشمن است. دعای عرفه به ما می‌آموزد: «اللَّهُمَّ أَصْلِحْ ذاتَ الْبَیْنِ وَ أَلِّفْ بَیْنَ قُلُوبِ الْمُؤْمِنِینَ». امروز آمریکا، رژیم صهیونیستی و برخی همسایگان تحریک‌شده با سه جبهه جنگ نظامی؛ موشکی و پهپادی، جنگ اقتصادی؛ تحریم‌های فلج‌کننده و جنگ روایت اخبار جعلی و شبهه‌افکنی رسانه‌های معاند به میدان آمده‌اند. پیاده‌سازی عینی این فراز یعنی پرهیز از منازعات جناحی و قومی در رسانه‌های داخلی، یعنی تقویت اقتصاد مقاومتی با مشارکت همگانی مردم، صنعتگران، کشاورزان و یعنی پاسخ به شبهات دشمن با جهاد تبیین به سبک بیانیه‌های گام دوم انقلاب که رهبر شهید آن را صادر فرمودند.

 

طباطبایی ادامه داد: عرصه دوم خدمت بی‌چشمداشت در قالب قرارگاه‌های جهادی که در دعای عرفه می‌خوانیم: «إِلٰهِی عَبْدُکَ بِبابِکَ، فَقِیرُکَ بِبابِکَ» و در شرایط جنگی، این یعنی تبدیل فقیر بودن در برابر خدا به خدمتگزار بودن برای مردم و عرصه سوم دعا برای دشمن گمراه نه ظالم سرسخت که یکی از فرازهای دعای عرفه امام حسین(ع) این است: «اللَّهُمَّ اهْدِهِمْ وَ اغْفِرْ لَهُمْ؛ خدایا آنان را هدایت کن و بیامرز» و امروز در جنگ تحمیلی سوم این فراز را باید بر سربازان عادی ارتش‌های متجاوز حمل کرد نه بر سران جنگ‌طلب و تصمیم‌گیرندگان جنایات.