ظلم به خود به خیال خیر رساندن/ منطقه​ای که در اختیار انسان نیست

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از خوزستان، در آیات متعددی از قرآن کریم، هنگامی‌که سخن از گناه و گناهکاران می‌شود، به این موضوع به کرات اشاره می‌رود که اینان به خود ظلم می‌کنند: «وَلَکِن کَانُوا أَنفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ» ﴿روم،۹﴾. در معنای ظلم چند نکته وجود دارد که درک آنها می‌تواند فهم بهتری از این معنا که انسان چگونه در حق خود مرتکب ظلم می​شود، به ما بیاموزد.

شهید مطهری در جایی درباره ظلم به نفس چنین بیان داشته​اند که ظلم از بدخواهی پیدا می​شود و ممکن نیست فردی بد خود را بخواهد. اما غفلت و جهالت می​تواند باعث ظلم به نفس شود. درست است که ظلم بدخواهی است و آدمی نمی​تواند بدخواه خود باشد، اما مانعی ندارد که به‌صورت نیک‌خواهی و به خیال خیر رساندن به خود، بدخواهی کند و به خودش شر و ضرر برساند. از قضا غالب بدبختی​های انسان همان است که خود به دست خود، بابت خیرخواهی برای خود به وجود آورده است، از روی جهالت و نادانی به خیال اینکه به خودش خیری برساند شری رسانده است.

مفسران ما را به این نکته توجه می​دهند که ظلم، در جایی است که شخص، خودسرانه در حق دیگری تصرف کند و بی‌اجازه او به حقوق و دارایی وی تجاوز کند؛ نه آنکه در مال و حق خود تصرف کند. به گفته آیت‌الله‌العظمی جوادی آملی اگر هویت و نفس انسان از آنِ خودش بود، دیگر ظلم به خود معنایی نداشت. اگر انسان مالک هستی خود بود هر تصرفی را که در امور خویش می‌کرد و هر رذیله‌ای را که بر نفس خود تحمیل و هر ملکه ناپسندی همانند کبر، عجب، حسد، ریا و ... در هویت خویش ایجاد می‌کرد، نمی‌توانست مصداق ظلم باشد.

ایشان چنین نتیجه​گیری می​کند معلوم می‌شود هویتی که در اختیار بشر است، متعلق به خدا و ملک او و امانتی الهی است. لذا، تصرف ناروا در آنها ظلم است. در جای دیگر نیز بیان می​کنند: آیات با مضمون مشترک‌(کانوا اَنفُسَهُم یَظلِمون) نشان می‏​دهند در وجود انسان منطقه‏​ای هست که در اختیار او نیست و تعدی به آن، ظلم است. اگر همه مراتب وجود انسان خودِ او باشد و ملک او، دیگر ظلمی پدید نمی‏​آید، چون چیز دیگری نیست که به آن تعدی شود.

توضیح بیشتر این مفسر قرآن در این باره آن است که هویت حقیقی انسان دارای ابعاد سه‏​گانه است؛ بُعد حیوانی که در شهوت و غضب و برخی از آرزوها و امیال نفسانی خلاصه می‏​شود، بعد انسانی که در آن انسان صاحب مقام تفکر و تعقل و عزم و اراده است و بعد الهی که به تعبیر ایشان برترین خودِ انسان است که در حقیقت متعلق خودش هم نیست، بلکه برای صاحبِ اصلی و خالق اوست و انسان نسبت به آن امانت‏دار الهی است.