دعوت به حق و عمل به پیمانهای الهی از شرایط استجابت دعا است
گروه فعالیتهای قرآنی: در روایات، پاکی قلب و روح انسان، برخورداری از زندگی پاک و حلال، مبارزه با فساد و دعوت بهسوی حق و عمل به پیمانهای الهی بهعنوان شرایط پذیرش واجابت دعا به مؤمنان توصیه شدهاند.
حجتالاسلام عبدالله بحرانی، مدیر مدرسه علمیه سیدالشهدا(ع) خرمشهر در گفتوگو با خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از خوزستان، درباره جزء 16 قرآن کریم، سخنان خود را به بیان نکاتی در خصوص آیه 4 از سوره مریم اختصاص داد و گفت: یکی از پیامهایی که میتوان از این جزء دریافت کرد آیه مربوط به حضرت زکریا(ع) است که فرمود: «قَالَ رَبِّ إِنِّی وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّی وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَیْبًا وَلَمْ أَکُن بِدُعَائِکَ رَبِّ شَقِیًّا». آیه درخواست حضرت زکریا(ع) از خداوند تبارک و تعالی است که ریشه در سوره آلعمران دارد؛ در جایی که میفرماید: «کُلَّما دَخَلَ عَلَیْها زَکَرِیَّا الْمِحْرابَ وَجَدَ عِنْدَها رِزْقا قالَ یا مَرْیَمُ أَنَّى لَکِ هذا قالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّه»، (آلعمران، 37) حضرت زکریا(ع) هرگاه نزد مریم میآمد ظرفی پر از میوه نزد او مییافت. وقتی از وی پرسید این را از کجا آوردی؟ فرمود: این از جانب خداوند است و اضافه میکند: «إِنَّ اللَّهَ یَرْزُقُ مَنْ یَشاءُ بِغَیْرِ حِسابٍ». در اینجا حضرت زکریا دعا میکند خداوند فرزند صالحی به او بدهد: «هُنالِکَ دَعا زَکَرِیَّا رَبَّهُ قالَ رَبِّ هَبْ لِی مِنْ لَدُنْکَ ذُرِّیَّةً طَیِّبَةً إِنَّکَ سَمِیعُ الدُّعاءِ»، (آلعمران، 38).
وی با بیان اینکه ماه مبارک رمضان، ماه دعا و استجابت است، دعا را بهترین راه ارتباط با خداوند دانست و گفت: در روایات آمده است که «الدعا مُخّ العباده». در آیات مختلفی از قرآن نیز به موضوع دعا اشاره شده که بارزترین آن آیه 186 سوره مبارکه بقره است که میفرماید: «وَ إِذا سَأَلَکَ عِبادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِیبٌ أُجِیبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ فَلْیَسْتَجِیبُوا لِی وَ لْیُؤْمِنُوا بِی لَعَلَّهُمْ یَرْشُدُون؛ و هر گاه بندگان من، از تو درباره من بپرسند، [بگو] من نزدیکم، و دعاى دعاکننده را- به هنگامى که مرا بخواند- اجابت مىکنم، پس [آنان] باید فرمان مرا گردن نهند و به من ایمان آورند، باشد که راه یابند».
بحرانی ادامه داد: در بحث دعا نکات مختلفی باید بررسی شود؛ از جمله اینکه مفهوم دعا چیست؟ فلسفه دعا و نیایش چیست؟ و سوم اینکه شرایط استجابت دعا کدام است؟.
این مدرس حوزه علمیه درباره مفهوم دعا گفت: دعا در حقیقت طلب کردن انسانی است که در جایگاه پایین قرار دارد از کسی که مرتبه بالاتری دارد. اصل دعا، خواستن و طلب کردن از خداوند تبارک و تعالی است. در روایات، تأکید بسیاری بر دعا کردن شده است. در روایتی امام صادق(ع) این طور میفرماید: «در دعا کردن کلید تمام خواستهها است». همچنین آمده است که عبدالله بن سلام میگوید: رفتم خدمت امام صادق(ع)، ایشان فرمود: زیاد دعا کنید، زیرا دعا کلید بخشش خداوند است. یعنی اگر بخواهیم درهای رحمت خداوند باز شود، کلید آن دعا است و وسیله رسیدن به هر حاجت است. ایشان فرمودند: نعمتها و رحمتهایی نزد پروردگار است که جز با دعا نمیتوان به آن رسید و بدان هر در را بکوبی عاقبت گشوده خواهد شد.
وی افزود: همچنین روایت زیبایی داریم که میفرماید: «چنین نباشد که فقط در سختیها به سراغ خداوند برویم و در اوقات دیگر دعا را ترک کنیم».
تأثیر دعا در آرامش روانی انسان
بحرانی در خصوص فلسفه دعا و نیایش اظهار کرد: در برخی نظریات آمده است که دعا عامل تحقیر انسانها است و یا دخالت در کار خداوند است و به تعبیر برخی منافی مقام رضا است که همه اینها افکار نادرستی هستند. ما میبینیم از حیث روانشناسی، دانشمندان به این نکته پی بردهاند که دعا بهترین وسیله برای تخلیه درونی انسانها و آرامش روانی آنها است. به تعبیر الکسیس کارل یکی از روانشناسان معروف، «فقدان نیایش در میان ملتی برابر با سقوط آن ملت است. اجتماعی که احتیاج به نیایش را در خود کشته است معمولاً از فساد مصون نخواهد بود. البته نباید این مطلب را فراموش کرد که تنها صبح نیایش کردن و بقیه روز همچون غافلان به سر بردن بیهوده است. باید نیایش را پیوسته انجام داد و در همه حال با توجه بود تا اثر عمیق خود را از دست ندهد». آنچه این روانشناس ما را به آن دعوت می کند دعا کردن و ارتباط با خداوند است که اثر تربیتی مهمی را بر روان ما میگذارد؛ بهگونهای که بدون آن آرامش و آسایشی برای انسان نخواهد بود.
مدیر مدرسه علمیه سیدالشهداء(ع) خرمشهر گفت: یکی دیگر از روانشناسان معروف میگوید: «نیایش در عین حال که آرامش را پدید آورده است، در فعالیتهای مغزی انسان یک نوع شگفتی و انبساط باطنی و گاه روح قهرمانی و دلاوری را تحریک میکند». این بیان دعا را مجموعهای از فعالیتهای درونی انسان تلقی میکند که اسلام 1400 سال پیش آن را مطرح کرده و میبینیم که با علم روز تطبیق دارد. بنابراین دعا را نمیتوان فقط از دید مذهب بررسی کرد، بلکه از دید روانشناسی و انسانشناسی، دعا تأیید شده است.
دعا در هنگام اضطرار
وی ادامه داد: از طرف دیگر، روایت دیگری از امام صادق(ع) وجود دارد که میفرماید: «ان عندالله عزوجل منزله، لاتنال الّا بالمسئله؛ نزد خداوند مقاماتی است که کسی بدون دعا به آنها نمیرسد». نکته جالب این است که ما نباید تنها برای آنچه توانایی رسیدن به آن را نداریم، دعا کنیم؛ چون مفهوم دعا نزد بسیاری از ما این است که اگر به چیزی نرسیدیم باید دعا کنیم که خداوند آن را به ما بدهد. اما اینطور نیست؛ دعا هنگام اضطرار یکی از اقسام دعا است که در خصوص این نوع دعا لازم است توجه شود آیا فقط خواستن با زبان دعای ما را مستجاب میکند. ما در روایات داریم انسان باید با تمام وجود، از خدا طلب کند تا خواسته او محقق شود و اینگونه نباشد که دعا صرفاً لقلقه زبان باشد.
بحرانی عنوان کرد: گونه دیگر دعا، دعا در هنگام استغناء است؛ یعنی انسان نیازی از جهت تأمین یا برطرف کردن نقص ندارد؛ اما از این بابت که خود را موظف میداند در برابر خدا کرنش و او را عبادت کند، دعا میکند که ائمه(ع) و بزرگان این نوع دعا را داشتند. این نوع دعا بسیار تأکید شده است که خداوند را فقط در هنگام گرفتاری نخواهیم؛ امام علی(ع) فرمودند: «لا یقبلالله عزوجل دعاء قلبٍ لاه» خداوند دعای غافلدلان را مستجاب نمیکند. کسی که لاهی باشد و قلبش غافل باشد، دعای او مستجاب نمیشود. به همین مضمون روایتی از امام صادق(ع) داریم که فرمود: «ان الله عز و جل لا یستجیب دعاء بظهر قلب ساه» خداوند دعایی را که از پشت گوش قلب غافل باشد، مستجاب نمیکند. اما باید توجه داشت فردی که مرتکب گناهانی شده ولی با اعماق وجود از خداوند طلب آمرزش کند، مورد آمرزش قرار میگیرد.
این مدرس حوزه علمیه در ادامه در خصوص شرایط دعا و لزوم بهوجود آوردن آمادگی برای استجابت آن گفت: با توجه به اینکه شبهای قدر را در پیش داریم که زمان راز و نیاز با خداوند تبارک و تعالی است، باید بیشتر در باب دعا کار کنیم و رضای خداوند را مورد توجه قرار دهیم؛ چون در دعای شبهای قدر این چنین خدا را میخوانیم: «الغوث الغوث خلصنا منالنار یا رب» از خدا میخواهیم ما را از آتش جهنم خلاص کند، لازمه این دعا آن است که در خودمان آمادگی به وجود بیاوریم که دعایمان مستجاب بشود.
شرایط استجابت دعا
وی ادامه داد: ما در روایات چند عامل را برای استجابت دعا میبینیم. اولین عامل؛ پاکی قلب و روح انسان است، همه ما پاک نیستیم و در زندگی خود گناهان کوچک و بزرگی انجام دادهایم؛ برای اینکه دعایمان مستجاب شود، امام صادق(ع) فرمود: «اإِیَّاکُمْ أَنْ یَسْأَلَ أَحَدُکُمْ رَبَّهُ شَیْئاً مِنْ حَوَائِجِ الدُّنْیَا و الاخرة حَتَّى یَبْدَأَ بِالثَّنَاءِ عَلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ الصَّلَاةِ عَلَى النَّبِیِّ [وَ آلِهِ] ثم الاعتراف بالذنب، ثم المسالة؛ اگر خواستهای از حوایج دنیا و آخرت از خدا میخواهی درابتدا ثنا و مدح الهی را به جا بیاور، سپس بر محمد و آل او درود بفرست و به گناه خود اعتراف کن، و در مرحله بعد نیاز خود را بگوی».
مدیر مدرسه علمیه سیدالشهدا(ع) خرمشهر گفت: شرط دوم اجابت دعا این است زندگی پاک داشته باشیم؛ اگر لقمه حرام به خانه آوردهایم یا حق کسی را ضایع کردیم، آن را برگردانیم و جبران کنیم. پیامبر مکرم اسلام(ص) فرمود: «فمن احب ان یستجاب دعاهُ، فلیطب مطمعه و مشربه؛ کسی که میخواهد دعای او اجابت شود، باید خورد و خوراکش پاک باشد».
بحرانی مبارزه با فساد و دعوت بهسوی حق را شرط سوم اجابت دعا دانست و بیان کرد: در روایت معروفی از پیامبر(ص) داریم که فرمودند: امر به معروف و نهی از منکر کنید تا خداوند اشرار را بر شما مسلط نکند که اگر چنین شد هر چه دعا کنید مستجاب نمیشود. پس ترک مبارزه با فساد و ترک امر به معروف و نهی از منکر موجب شود دعاهایمان مستجاب نشود.
این مدرس حوزه علمیه افزود: و شرط چهارم، عمل به پیمانهای الهی است. قرآن بهعنوان قانون اساسی زندگی انسانها یک سلسله پیمانها را پیش روی ما قرار داده؛ ایمان،عمل صالح، امانتداری و ... اینها پیمانهایی است که خداوند بر گردن انسان قرار داده و آنها را لازمالاجرا دانسته است. عدم عمل به این پیمانها باعث میشود دعاهایمان مقبول نشود.
بحرانی در پایان گفت: انشاءالله خداوند تبارک و تعالی توفیق دهد زمینههای استجابت دعا را همیشه در درون خود بهوجود بیاوریم.
