مقدمات دعای حقیقی و اجابت الهی/ نکات عملی استفاده از آیه «أَمَّن یُجِیبُ» هنگام دعا

محمدحسن صانعی‌پور، پژوهشگر و دکتری علوم قرآن و حدیث در گفت‌وگو با خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از خوزستان، پیرامون جزء 20 قرآن کریم به بیان نکاتی در خصوص آیات 60 تا 64 سوره مبارکه نمل اشاره کرد و گفت: در این آیات ما شاهد پنج‌گانه سؤالی هستیم که خداوند متعال می‌پرسد. محور پرسش‌هایی که در اینجا وجود دارد، توحید و وحدانیت الهی است و بسیار زیباست که خداوند متعال در این آیات با اشاره به  برخی از افعالی که در زمین صورت گرفته، می‌پرسد: «أَإِلَـٰهٌ مَّعَ اللَّـهِ» آیا اله دیگری با خداوند هست یا نه؟

وی گفت: آیه «أَمَّنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْ‌ضَ وَأَنزَلَ لَکُم مِّنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَنبَتْنَا بِهِ حَدَائِقَ ذَاتَ بَهْجَةٍ مَّا کَانَ لَکُمْ أَن تُنبِتُوا شَجَرَ‌هَا»(نمل،60) این اولین پرسش خداوندی است که محور آن خلق آسمان‌ها و زمین و نزول آب که پیرو خلق و ایجا حیات است. دومین پرسش: «أَمَّن جَعَلَ الْأَرْ‌ضَ قَرَ‌ارً‌ا وَجَعَلَ خِلَالَهَا أَنْهَارً‌ا وَجَعَلَ لَهَا رَ‌وَاسِیَ وَجَعَلَ بَیْنَ الْبَحْرَ‌یْنِ حَاجِزًا»(نمل، 61) بحث از این است که زمین به عنوان مکان و قرارگاهی قرار می‌گیرد که پس از خلق، بهترین جا برای زندگی و ایجاد زمینه‌های زندگی در آن است که پس از آن مجدد می‌پرسد: «أَإِلَـٰهٌ مَّعَ اللَّـهِ».

حضور خداوند به عنوان یگانه مدعو ومحور اجابت دعا

صانعی‌پور با اشاره به پرسش سوم در این بخش از آیات سوره نمل افزود: در آیه «أَمَّن یُجِیبُ الْمُضْطَرَّ‌ إِذَا دَعَاهُ وَیَکْشِفُ السُّوءَ»(نمل، 62) مهم‌ترین و کلیدی‌ترین نکته‌ای که مد نظر است، بحث حضور خداوند به عنوان یگانه مدعو و یگانه فردی است که مورد خواستن قرار می‌گیرد و این نکته، نکته بسیار جالبی است که بین خلق که اولین پرسش است(در آیه 60) و جعل زمین و انهار و رواسی از یک طرف به عنوان پرسش دوم(در آیه 61) و در پرسش چهارم که هدایت مطرح می‌شود: «أَمَّن یَهْدِیکُمْ فِی ظُلُمَاتِ الْبَرِّ‌ وَالْبَحْرِ‌ وَمَن یُرْ‌سِلُ الرِّ‌یَاحَ بُشْرً‌ا بَیْنَ یَدَیْ رَ‌حْمَتِهِ»(نمل، 63) و پنجمین پرسش: «أَمَّن یَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ وَمَن یَرْ‌زُقُکُم مِّنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْ‌ضِ»(نمل، 64) احساس می‌کنیم، آیه 62 در میان 4 پرسش، به عنوان قسمت اصلی و اساس وحدانیت الهی که همان دعا، خواندن خداوند و پاسخ شنیدن آن است، قرار گرفته است.

این پژوهشگر قرآنی توضیح داد: اگر بازبینی مجدد داشته باشیم در این پنج‌گانه پرسشی که خداوند برای اثبات وحدانیت خود مطرح می‌کند، دو مبحث ابتدایی و دو مبحث انتهایی مانند پوسته‌هایی هستند که این مغز را دربرگرفتند و آن نکته اساسی آیه «أَمَّن یُجِیبُ الْمُضْطَرَّ‌ إِذَا دَعَاهُ وَیَکْشِفُ السُّوءَ» که بحث دعا و خواندن خداوند و اجابت از طرف الهی است که گویی به عنوان مغزی در این میان قرار گرفته است.

وی با بیان اینکه نکات این آیه را می‌توان در بعد نظری و عملی بیان کرد، گفت: در بعد نظری، اولین نکته آن است که در این پنج‌گانه‌های توحیدی که پرسیده می‌شود، آیه «أَمَّن یُجِیبُ الْمُضْطَرَّ‌ إِذَا دَعَاهُ وَیَکْشِفُ السُّوءَ» در وسط دو چهارگانه قرار می‌گیرد و می‌توانیم آن را به عنوان یک اصل و اساس قرار دهیم.

معنای اضطرار در اجابت دعا

صانعی‌پور ادامه داد: دومین نکته‌ای که در اینجا می‌توان به آن اشاره کرد که به نوعی مقدمات دعای حقیقی را مطرح می‌کند، واژه «مضطر» در این آیه است. شاید پرسیده شود منظور از «مضطر» چیست؟ مفسرین متعددی درباره این موضوع سخن گفته‌اند و واژه «اضطرار» را به این معنا دانسته‌اند که فرد به مرحله‌ای برسد که دعا و مسئلت و خواهش او ابعاد حقیقی پیدا کند. یعنی اضطرار یک فرد به معنای رسیدن فرد به حقیقت دعا و مسئله است؛ به عبارتی فرد به حد و مرزی رسیده که دست از همه اسباب شسته است و به آن مرحله‌ای رسیده که حقیقتاً مسئله‌ای دارد.

این مدرس دانشگاه گفت: این، مرزِ رسیدن به اضطرار است، اینکه بعضی از دعاهای ما مستجاب نمی‌شود؛ یعنی «من یجیبی» ندارد، علت به این برمی‌گردد که ما به مرحله اضطرار نرسیده‌ایم. رسیدن به مرحله اضطرار یعنی خواهش و تمنایی که حقیقتاً از دل ما برمی‌آید، به این معنا که در اضطرار قرار گرفته باشیم که یگانه مطلوب ما همان چیزی است که از خداوند متعال می‌خواهیم. واژه «مضطر» در استجابت اساسی است. خداوند در آیه 60 از سوره غافر می‌فرماید: «ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُم » (مرا بخوانید تا شما را اجابت کنم)، اساسا زمانی مستوجب اجابت هستیم که به مرحله اضطرار برسیم.

انقطاع دعا کننده از دیگر اسباب و اتصال به الله

وی ادامه داد: نکته دیگر در این آیه مربوط به عبارت «اذا دعاه» است. این عبارت نکته ظریفی دارد که مقدمه‌‌ای برای توحید الهی است. «اذا دعاه» دلالتی است بر اینکه یگانه مدعو ما باید خداوند یگانه باشد؛ یعنی وقتی ما الله - سبحانه و تعالی - را تنها مدعو و مورد دعای خود قرار دهیم، آن زمانی است که ما قید این شرط  را به سرانجام رسانده‌ایم؛‌ یعنی به نوعی از تمام علل و اسباب دیگر منقطع می‌شویم و به یگانه پروردگار خود تعلق پیدا می‌کنیم. این زمانی است که شرط «اذ دعاه» را رعایت کرده‌ایم.

این پژوهشگر قرآنی با بیان اینکه این آیه از ابتدا تا انتهای آن، مقدمه وحدانیت الهی را با محوریت دعا می‌رساند، گفت: اضطرار حقیقی وقتی شکل می‌گیرد که حقیقتا داعی، خواسته خود را به حقه اظهار می‌کند و گام بعدی «اذا دعاه» است، یعنی زمانی که قلب داعی و سائل، از هر اسباب و علل دیگر انقطاع پیدا کند و به پرودگار متصل شود.

وی با اشاره به آیات «وَ إِذا سَأَلَکَ عِبادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِیبٌ أُجِیبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعان»(بقره،186) و « وَ قالَ رَبُّکُمُ ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُم»(غافر،60) عنوان کرد: در هر دوی این آیات می‌دانیم که بحث «عِبادِی عَنِّی» و «ادْعُونِی» اشاره به یگانگی و وحدانیت خداوند در دعا دارد؛ یعنی اگر داعی(خواهنده) اندک نگاهی به غیر خداوند و اسباب دیگر داشته باشد، عملاً شرایط استجابت دعا برای او فراهم نیست.

اضطرار و اتصال به الله؛ مقدمات دعای حقیقی و اجابت الهی

صانعی‌پور افزود: یعنی اگر ما تمام اسباب و علل را کنار بگذاریم و قلب ما به وحدانیت خداوند متوجه شود؛ به گونه‌ای که تنها فردی را که خواهان اوست، الله قرار دهد، عملاً آماده می‌شویم که اجابت دعا را ببینیم. پس اگر دعایی می‌کنیم و خواسته‌ای داریم و به سوئی دچار شده‌ایم که به دنبال کشف آن هستیم و هر چه دعا می‌کنیم، جوابی شنیده نمی‌شود، دلیل این امر به دعا کننده بر می ‌گردد نه اجابت کننده. یعنی حتما باید به مرز اضطرار برسیم و دعای ما به مرز حقانیت برسد. حقانیت در دعا چیست؟ یعنی هیچ کس غیر از خدا در ذهن ما نباشد. اگر در بحث دعا از ابتدا، فقط خداوند متعال در ذهنمان باشد، خداوند در اولین دعا به ما جواب می‌دهد.

شیوه استفاده ائمه(ع) از آیه قرآنی «أَمَّن یُجِیبُ» در هنگام دعا

وی در ادامه به بیان دو نکته عملی در خصوص آیه «أَمَّن یُجِیبُ الْمُضْطَرَّ‌ إِذَا دَعَاهُ وَیَکْشِفُ السُّوءَ»(نمل، 62) پرداخت و گفت: این آیه از آیات مشهوری است که معمولاً مؤمنان خدا زمانی که دچار سوئی می‌شوند، خواهان این هستند که این دعا خوانده شود. در این باره چند نکته وجود دارد: اول آنکه اگر به تفاسیر و روایات مراجعه کنیم، روایتی دال بر اینکه در مواقع اضطرار این آیه را تلاوت کنیم نمی‌یابیم. بنابراین اینکه ما در اضطرار و زمانی که دچار سوئی می‌شویم این آیه را چندبار و گاه به صورت دسته جمعی تلاوت می‌کنیم، پشتوانه نظری ندارد؛ البته خواندن آیات الهی به این شکل پسندیده است و ایرادی بر آن وارد نیست، اما توصیه روایی در این خصوص نداریم.

این مدرس دانشگاه ادامه داد: نکته دوم آن است که مومنان وقتی می‌خواهند این دعا را بخوانند آن را به شکل آیه قرآنی «أَمَّن یُجِیبُ الْمُضْطَرَّ‌ إِذَا دَعَاهُ وَیَکْشِفُ السُّوءَ» می‌خوانند. باید توجه داشت کلمه «أم» در ابتدای آیه (که با «من» ترکیب شده (أمّن)) أم سؤالی است یعنی: چه کسی مضطر را هنگامی که او را می‌خواند، اجابت می‌کند و رنج را برطرف می‌سازد؟ بنابراین آیه پرسشی را مطرح می‌کند.

صانعی‌پور گفت: زمانی که می‌خواهیم به درگاه الهی رجوع کنیم پیشنهاد می‌شود این آیه را به صورت «یا من یُجِیبُ الْمُضْطَرَّ‌ إِذَا دَعَاهُ وَیَکْشِفُ السُّوءَ» بخوانیم؛ به دودلیل، اول آنکه به لحاظ ادبیات عرب، وقتی دعا می‌کنیم باید از ادات ندا مثل «یا» استفاده کنیم و دیگر اینکه وقتی به کتب روایی مراجعه می‌کنیم نمونه‌های متعددی مشاهده می‌کنیم که ائمه طاهرین(ع) این آیه را به صورت دعایی (با یا) خوانده‌اند.

وی تصریح کرد: در کتاب بلدالأمین کفعمی دعایی به نام «دعاء العبرات» وجود دارد که از معصوم روایت شده و آیه یاد شده در آن به صورت «یا من یُجِیبُ الْمُضْطَرَّ‌ إِذَا دَعَاهُ وَیَکْشِفُ السُّوءَ» استفاده شده است.

این پژوهشگرقرآنی با بیان اینکه ائمه(ع) ما قرآن ناطق و بهترین وسیله برای به کارگیری قرآن هستند، افزود: اگر ما قرار است تأسی به معصومان داشته باشیم بهتر است به این نکات بسیار ظریف دقت کنیم و پیشنهاد می‌‍شود در این شب های عزیز قدر، مؤمنان اگر می‌خواهند از این آیه استفاده کنند، به روشی که ائمه(ع) آن را در هنگام دعا به کار می‌بردند، عمل کنند.