گروه اقتصاد: زكات به عنوان يك ماليات اسلامی تا حد زيادی منجر به گردش سرمايه و خروج جامعه از وضعيت ثروتاندوزی خواهد شد، لذا اگر پرداختكننده زكات، بر پايه رفتار مصرفكننده مسلمان عمل كند، ثروت خود را به منابع فعال واقعی و به نوعی تبديل به سرمايه مولد در اقتصاد خواهد كرد.
يكی از عوامل تحقق توازن اقتصادی و توزيع عادلانه درآمدها و ثروت در اقتصاد اسلامی، پرداخت مالياتهای اسلامی است. ماليات در توازن اقتصادی و برقراری عدالت اجتماعی در جامعه نقش مهمی را ايفا مینمايد. از نظر فقه اسلام، زكات از جمله مهمترين مالياتهای اسلامی محسوب میشود. بايد توجه داشت كه زكات ماليات بر دارايی ناخالص است. يعنی زكات ماليات بر سود نيست. به ديگر سخن زكات زياده مالیاست كه سال برآن گذشته و موراد تعلق زكات به مال، از قبل در احكام دين مشخص شدهاست.
زكات يك واجب دينی الزام آور و «حق الله معلوم» در مال مسلمين است. در اسلام از اين رو به اين حق زكات میگويند كه وسيله پاك كردن اموال افراد از حقوق نيازمندان و افزايش دارايیهای قبلی است. قُرطُبی در صفحه 343 جلد يك تفسير جامعالاحكام میگويد: زكات از تزكيه و تطهير میآيد و پرداخت آن منجر به پاك شدن مال و پرداخت حق الله خواهد شد. از اين رو يكی ديگر از انواع عبادتها در اسلام، عبادتهای مالی و اقتصادی است، پرداخت خالصانه زكات از عبادتهای مالی و اقتصادی شمرده میشود و از طرف ديگر در رشد اقتصادی جامعه و ريشه كن كردن فقر در اجتماع جايگاه مهمی دارد.
شيخ صدوق(ره) در كتاب خصال به سندش از رسول خدا(ص) روايت كرده كه فرمود: «ای مردم پيامبری پس از من نيست، و امتی نيز پس از شما نخواهد بود، هان كه پروردگار خود را عبادت كنيد، و نمازهای پنجگانه را بهجای آريد، و ماه روزه را روزه بگيريد و حج خانه پروردگارتان را انجام دهيد، زكات مالهای خود را با طيب خاطر بپردازيد، زمامداران را اطاعت كنيد تا به بهشت پروردگارتان درآئيد».
همچنين اسلام به رابطه ميان توسعه، اقتصاد و ماليات اهميت قابل توجهی دادهاست. توسعه اقتصادی از منظر اسلام، اين است كه با بهرهگيری از انديشههای جامعنگر و عقلانی برآمده از حقايق هستی، فنون و روشهای علمی پيشرفته و علیالخصوص منابع انسانی و مادی، در راستای تأمين رفاه بشر و دستيابی به كمال شايسته مقام انسان، به كمال بشری و نيل به سعادت و رستگاری منجر شود.
از اين رو اسلام تاكيد دارد كه، پرداخت زكات علاوه بر اينكه واجب شرعی است؛ موجب بسط عدالت اقتصادی در جامعه میشود. از منظر اسلام زكات موجب ايجاد ارتباط عدالت و توسعه در اقتصاد اسلامی نيز میگردد. يعنی به ميزان توسعهای كه در فرد يا گروه اقتصادی ايجاد میشود، وجوب پرداخت زكات برای پر كردن شكاف بين فقير و غنی و رفع فقر و نداری اجتماع و اختلافات زياد طبقاتی و بدين ترتيب بسط عدالت اجتماعی و اقتصادی در جامعه فراهم میشود.
از ديدگاه اقتصادی حكومت اسلامی، بين توسعه و عدالت يك رابطه دقيق و عميقی به نام عدالت اقتصادی وجود دارد. شيخ صدوق(ره) در كتاب من لايحضره الفقيه، و كلينی(ره) در كتاب شريف كافی به سندشان از امام صادق(ع) روايت كردهاند كه در حديثی فرمود: «بهراستی خدای عزوجل برای نيازمندان در مال ثروتمندان چيزی را فرض و واجب كرده كه نيازمندیهاش را برطرف سازد، و اگر میدانست كه فراگير نيازهای آنها نيست بر آن میافزود، و اگر گرفتاری و نيازی دارند از سوی آنچه خدا بر آنها واجب كرده نيست، بلكه گرفتاری و نيازهای آنها بهخاطر خودداری كردن پرداخت(مال) به آنهايی است كه حق ايشان را نمیپردازند، نه از آنچه خدا برای آنها واجب كرده، و اگر بهراستی مردم حقوق آنها را میپرداختند، زندگی خوبی داشتند».
مطابق آيه شريفه سوره مباركه حشر كه میفرمايد: «مَّا أَفَاء اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِی الْقُرْبَى وَالْیَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ كَیْ لَا یَكُونَ دُولَةً بَیْنَ الْأَغْنِیَاء مِنكُمْ وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانتَهُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ؛ چيزهائی را كه خداوند از اهالی اين آباديها به پيغمبرش ارمغان داشته است ، متعلق به خدا و پيغمبر و خويشاوندان ( پيغمبر ) و يتيمان و مستمندان و مسافران در راه مانده میباشد . اين بدان خاطر است كه اموال تنها در ميان اشخاص ثروتمند شما دست بدست نگردد (و نيازمندان از آن محروم نشوند). چيزهائی را كه پيغمبر برای شما (از احكام الهی) آورده است اجراء كنيد و از چيزهائی كه شما را از آن بازداشته است، دست بكشيد. از خدا بترسيد كه خدا عقوبت سختی دارد»(حشر/ 7).
اگر پرداختكننده زكات، بر پايه رفتار مصرفكننده مسلمان عمل كند، ثروت خود را به منابع فعال واقعی و به نوعی تبديل به سرمايه مولد در اقتصاد خواهد كرد، به ديگر سخن سرمايه در دست امت اسلام به جای ثروتاندوزی و ترس از كاهش اموال در بخشهای توليدی و سرمايهگذاری هزينه خواهد شد. اين همان چيزی است كه به عنوان گردش سرمايه و جلوگيری از افزايش فاصله طبقاتی در جامعه اسلامی مطرح میشود.
آنچه مسلم است، بيان مزايا و تاثير مثبت زكات در جامعه اسلامی چيزی نيست كه در اين نوشتار به طور اكمل مورد بررسی واقع شود، اما به طور اجمال میتوان گفت كه مرتبه زكات در اسلام به حدی است كه آيات متعدد قرآن، برپايی نماز و پرداخت زكات را در كنار هم از نشانههای فلاح و رستگاری میدانند و اين همان عبادت اقتصادی و كمك به فقرا و تهيدستان است.
رضا عدالتیپور