گروه سياسی: درسهای تفسير قرآن آيتالله خامنهای دو ويژگی بارز داشت، اول «بيدارگری و روشنگری» و ديگری «حركتبخشی به جامعه».
به گزارش خبرگزاری بينالمللی قرآن (ايكنا)، پايگاه اطلاعرسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آيتالله العظمی خامنهای همزمان با ايام ماه مبارك رمضان طی گزارشی به تشريح فعاليتهای قرآنی رهبر معظم انقلاب پرداخته كه متن آن به شرح ذيل است:
*جلسه خانوادگی قرآن
همهچيز درباره آشنايی آيتالله سيدعلی خامنهای با قرآن از خانه پدری و از دوران كودكی آغاز شده است: «من اولين نغمههای خوش قرآن را از حنجره مادرم شنيدم.»۱ «دور او جمع میشديم و مینشستيم و ايشان قرآن را با صوتی خيلی شيرين و دلپذير برای ما میخواند و آياتی از آن را ترجمه میكرد.»۲ بانو خديجه ميردامادی داستانهای انبياء الهی و قصههای قرآن را برای كودكانش تعريف میكرد و مراقب بود دقيقاً همانگونه بگويد كه قرآن گفته. شيرينی معارف الهی با محبت مادرانه، خوراك كامل و گوارايی بود برای روح كودكان.
*جلسات آموزش قرائت
آقا سيدجواد خامنهای -پدر علیآقا- برای آشنايی بيشتر دو پسرش با قرآن، آنها را نزد دو استاد قرائت قرآن برد. ابتدا نزد حاج رمضان بنكدار، از قاريان قرآن مشهد رفتند. پس از چند ماه شاگردی، حاجرمضان گفت كه ترقی كردهايد و ديگر من نمیتوانم به يادگيری بيشتر شما كمك كنم. استاد بعدی «ملاعباس» بزرگترين استاد قرائت قرآن مشهد بود. شاگردها پشت رحلهايی كه دور اتاق چيده شده بود مینشستند. همه حاضران قرآن میخواندند، هر يك نيمصفحه. ملاعباس هم میخواند. علی آقا تمام قواعد تجويد را از او فراگرفت.
*علاقه به تلاوت مصطفی اسماعيل
سيدعلی خامنهای همزمان وارد مباحث حوزوی میشود و مدارج علمی را يكی پس از ديگری طی میكند تا سال ۱۳۳۷ كه در سن ۱۹ سالگی راهی قم میشود. شايد در همين سالها بود كه برای نخستينبار صوت قرائت قاريان مصری را میشنود: «من با [قرائت] قرآنهای مصری آشنا شدم و بعدها ديدم كه بله، من خيلی كم دارم از لحاظ قرائت. آنجا تكميل كردم.»۳ پيدا كردن موج راديو مصر در مشهد اگرچه كار آسانی نبود و صدا هم خيلی واضح نمیآمد، اما تنها راه ممكن بود. مرتضی فاطمی، از قاريان جوان آن روزهای مشهد در اينباره چنين گفته است: «راديو قاهره را به چه زحمتی میگرفت. سوت سوت میزد، سر و صدا میكرد. گاهی هم يك مسافری میرفت و از آن طرفها میآورد. يكی از فاميلهای آقای جعفر طباطبايی به نام مرحوم آقای آملی. ايشان رفته بود مصر و يكی دو تا نوار آورده بود. آقا چون علاقه داشتند اين نوارها را جمعآوری میكردند و گوش میدادند.»۴
از ميان همه اساتيد مصری، يكی بيش از ديگران توجه و علاقه آقاسيدعلی را برمیانگيخت. آقای فاطمی دليل اين علاقه را اين چنين گفته است: «آقا میفرمودند مصطفی اسماعيل با توجه به معنی و مفاهيم میخواند. بعضی از قرّاء فقط با تكيه بر صوت میخوانند و غرضشان اين است كه يك لحن زيبايی پياده كنند و مردم شارژ بشوند، اما مصطفی اسماعيل در عين اين كه زيبا میخواند، مردم را به معنی توجه میدهد.»۵
*مبارزه بر اساس قرآن
مهاجرت به قم همزمان میشود با اوج گرفتن فعاليتهای علمی آيتالله خامنهای. حضور در درس اصول آيتالله سيدروحالله خمينی هم از همان سال نخست آغاز میشود و اين شاگردی ادامه پيدا میكند. امام رحمهالله، قيام برای خدا و نهراسيدن از كمی جمعيت را از قرآن به خوبی آموخته بود: «قُل اِنَّما اَعِظُكمْ بِواحِدَةٍ اَنْ تَقُومُوا للّهِِ مَثْنی و فُرادی؛ خدای تبارك و تعالی در اين آيه میفرمايد كه يك موعظه، فقط من يك موعظه به شما میكنم ـ يك موعظهای كه واعظش خداست و آورنده موعظه پيغمبر اكرم(ص) است و میفرمايد فقط يك موعظه است، اين موعظه بايد اهميتش خيلی زياد باشد كه با اين تعبير میفرمايد. آن موعظه اين است كه «ان تقوموا للّه مثنی و فرادی»؛ اينكه قيام كنيد برای خدا. [...] ميزان اين است كه انسان تشخيص بدهد كه «لِلّه» هست اين قيام. برای خدا هست آن قيام. ديگر اگر لِلّه شد و برای خدا شد، از اينكه تنها هستيم، از اينكه جمعيتمان كم است، ديگر وحشتی نيست.»۶ امام رحمهالله همين مشی را به شاگردان خود نيز به خوبی آموخت.
*مونس روزهای زندان
مبارزه برای حق و قيام لله، بیهزينه نيست. بارها دستگيری و زندان، يكی از هزينههايی بود كه حضرت آيتالله خامنهای برای فعاليتهای مبارزاتی خود پرداخت. اما در تمام اين دوران، قرآن، يار انيس ايشان بوده است. در ماجرای دستگيری اول در سال ۴۲، وقتی آيتالله خامنهای را به زندان نظامی مشهد منتقل میكنند، همه وسايلشان را میگيرند. اما ايشان میگويند: «من درخواست كردم قرآن را بگذارند پهلوی من باشد. قبول كردند.»۷ در ماجرای دستگيری پنجم در سال ۱۳۵۰ در مشهد، وقتی مأموران ساواك، سيدعباس موسویقوچانی، روحانی مقاوم را شكنجه كردند، قرآن خواندن آيتالله خامنهای تنها مايه تسلیخاطر او بوده است: «آن چه در اين زندان تنها مايه تسلی خاطر آقای موسوی بود، اينكه وقتی پس از اتمام شكنجه به سلولش برمیگشت، به صدای قرآن خواندن من گوش فرا میداد. من هم آيات ويژهای را از قبل انتخاب میكردم و برايش میخواندم تا مرهم زخمهايش و آرام جانش و آهنين كنندهی ارادهاش باشد.»۸
دوران دستگيری و زندان با سكوت و تنهايی و خلوتش، فرصت مناسبی بود تا حضرت آيتالله خامنهای با تلاوت قرآن و تدبر در آن، بهرههای فراوانی از اين كتاب شريف بردارد.
*مبارزه با رژيم از طريق جلسات قرآن
سال ۱۳۴۳ خورشيدی كه آيتالله خامنهای به دليل ضرورتی از قم به مشهد بازگشتند، نخستين فعاليتی را كه در كنار مباحث درسی و علمی خود شروع كردند، جلسه درس تفسير قرآن بود. اولين درس تفسير ايشان در همان سال و برای گروهی از مردم برگزار شد.
*درس تفسير برای طلاب
پس از آن، سيدرضا كامياب و محمدباقر فرزانه، دو طلبه اهل گناباد كه در ماجرای كمك روحانيون مشهدی به زلزلهزدگان كاخك در سال ۱۳۴۷ با آيتالله خامنهای آشنا شده بودند از ايشان میخواهند كه برايشان درس تفسير بگويد. مجلس درس تفسير برای طلاب در محل مدرسه ميرزا جعفر تشكيل شد. عمر اين جلسه كه با تفسير آياتی از سوره مائده آغاز شده بود چند سالی به درازا كشيد و نهايتاً به دست ساواك تعطيل شد.
مجالس تفسير حضرت آيتالله خامنهای با توجه به مخاطبين آن دو گونه بود؛ يك جلسه تفسير كه مباحث آن تخصصی و برای قشر حوزوی و طلاب بيشتر قابل استفاده بود. در آن زمان سه درس تفسير حوزوی در مشهد وجود داشت؛ يكی درس تفسير ميرزاجوادآقا تهرانی كه بسيار اخلاقی و معنوی بود. ديگری درس تفسير آيتالله عزالدين زنجانی كه جنبههای حكمی و نيز فقهالباقر در آن بسيار برجسته بود. درس تفسير ديگر، مربوط به حضرت آقای خامنهای میشد. مجلسی كه از لحاظ شمار شركتكنندگان از دو درس ديگر بسيار پيشی گرفته بود و بالغ بر ۲۰۰ طلبه در آن شركت میكردند.
*درس تفسير برای دانشجويان
ديگر گروه مخاطب آيتالله خامنهای برای جلسات تفسير قرآن، دانشجويان بودند. اگرچه مباحثی كه ايشان برای جلسات تفسير دانشجويی درنظر میگرفتند، برای مردم عادی نيز قابل استفاده بود. جلسه تفسير جمعه صبحهای مسجد امام حسن عليهالسلام، يك جلسه تفسير دانشجويی بود. سوره بقره و ماجرای قوم بنیاسرائيل از جمله محتوای اين درس بود. نكته جالب اين درس، شيوه جديد و جذاب آن بود: «بدين قرار كه پيش از شروع درس، دو نفر از حاضران به داوطلبی و ميل خود، برنامه هفته قبل را تكرار كنند. بدين صورت كه نفر اول درس را به اجمال بازگو كند و نفر دوم در بيان و گزارش او اگر نظری داشت، ابراز دارد؛ چه موافق و چه مخالف. نفر اول را گزارشگر و نفر دوم را انتقادگر نام داده بودم.»۹
پس از بيان اين موارد بود كه ايشان آيات و مبحث جديد را ابتدا توضيح میدادند و تفسير آيات را میگفتند و سپس از قاری میخواستند كه آيات تفسير شده را قرائت كند. ايشان «میفرمودند حالا كه معنی اين آيات را فهميديد، اين قاری عزيزمان بيايد بخواند با لحن و صدای خوش تا شما بيشتر لذت ببريد. مردم چون معنی قرآن را فهميده بودند، راحت ارتباط برقرار میكردند.»۱۰
*ويژگی تفسير آيتالله خامنهای
درسهای تفسير قرآن آيتالله خامنهای دو ويژگی بارز داشت. اول «بيدارگری و روشنگری» و ديگری «حركتبخشی به جامعه». حجتالاسلام والمسلمين مهدویراد اين دو ويژگی را اينگونه توضيح میدهد: بيدارگری و روشنگری يعنی آيات جوری تفسير و تصوير می شد كه اگر كسی در اين جلسه شركت میكرد و به مباحث توجه داشت، وقتی از جلسه بيرون میآمد احساس میكرد نسبت به جلسه قبل يك روشنی و نگاه جديد در فكر او ايجاد شده است. ويژگی دوم هم، تحركآفرينی و حركتبخشی به جامعه و درگيرساختن متن جامعه و زندگی مردم با آموزههای قرآن بود.
*ضروریترين فعاليت
برقراری اين درسها و نيروسازی و ايجاد پايگاه برای تربيت قرآنی جوانان انقلابی آنقدر برای آيتالله خامنهای مهم بوده كه حاضر نبود هيچ مستمسكی برای تعطيلی بیجهت آن به ساواك بدهد؛ حتی اگر اين عامل، تقاضای صلوات يكی از حضار برای مرادش، امام خمينی باشد: «من امروز بيش از هر چيز شناخت قرآن را لازم میدانم [...] لذا من از آقايان میخواهم كه شعار ندهند؛ چون شعار امروزه نه حرف است، نه عمل».۱۱ دو هفته بعد، يكی از حاضران از «استاد» انتقاد میكند كه: شعار، فريادِ مظلوم است از دست ظالم و من از استاد توقع چنين گفتاری را نداشتم.۱۲ آيتالله خامنهای از منتقد تشكر میكند و از حاضران میخواهد كه درباره اين مسئله فكر كرده و نظر بدهند.
ساواك در خردادماه ۱۳۵۲ درس تفسير آيتالله خامنهای در مسجد امام حسن عليهالسلام را تعطيل میكند. ايشان وقتی اين مسئله را با لطايفالحيلی به اطلاع حاضران در جلسه درس رساند، دربارهی ضرورت فعاليت قرآنی گفتند: «تمام بدبختیهای امروز ما در اثر ندانستن علم قرآن است. قرآن مرهم زخمها و جراحتها است.»۱۳
*مسجد كرامت
پيش از ماه مبارك رمضان اين سال، بانيان مسجد كرامت نظر آيتالله خامنهای را برای اقامه جماعت در اين مسجد جلب كردند. مسجد كرامت از موقعيت مكانی بهتری نسبت به مسجد امام حسن عليهالسلام برخوردار بود. برنامه شبهای جمعه ايشان در آن مسجد، تلاوت، ترجمه و تفسير قرآن بود. تختهسياهی بود كه آيات قرآن را روی آنها مینوشتند و بعد تشريح میكردند. استقبال مردم بهويژه دانشجويان از اين برنامه فراتر از انتظارها بود.
جلسات درس مسجد شلوغ شد و پاسخگوی تعداد مراجعين نبود. تصميم گرفتند كه مسجد را با كمكهای مردم توسعه بدهند. ايشان سالها بعد درباره جلسات تفسير مسجد كرامت و مسجد امام حسن عليهالسلام گفتند: «شايد در كشور، اجتماع دانشجویى به يكپارچگى، يكدستى و تراكم اجتماع مسجد امام حسن يا مسجد كرامت كه بنده آنجا درس تفسير براى دانشجوها میگفتم، وجود نداشت.»۱۴ جدای از جلسات تفسير شبهای جمعه، مسجد كرامت شاهد برگزاری جلسات تلاوت قرآن در صبحهای جمعه هم بود. اين جلسات به پيشنهاد آيتالله خامنهای و در بسياری موارد با حضور ايشان برگزار میشد.
*بازگشت به مسجد امام حسن
تقريباً همه مباحث مطروحه آميخته بود به نكات و موضوعات اجتماعی. همينها باعث شد تا ساواك پيش از ظهر روزی از روزهای اسفند ۵۲ تلفنی به او اطلاع دهد كه ديگر حق ندارد پايش را به مسجد كرامت بگذارد. گوشی را گذاشت و نماز را فُرادی خواند. شب همان روز به مسجد امام حسن عليهالسلام بازگشت و امامت جماعت آن مسجد را بر عهده گرفت. ماه رمضان سال ۱۳۵۳، مسجد امام حسن عليهالسلام دوباره شاهد جلسات تفسير قرآن بود. ساواك اما مجدداً ايشان را در دیماه ۱۳۵۳ دستگير میكند. پس از آزادی نيز ديگر به ايشان اجازه امامت جمعه و سخنرانی داده نشد.
*ديگر فعاليتها
حضرت آيتالله خامنهای در دوران مبارزه علاوه بر درس تفسير قرآن، مجموعهای از مباحث معارفی را در مجالس مختلف و به مناسبتهای گوناگون و در سفرهای تبليغی بيان كردهاند كه بسياری از آن مباحث متكی به آيات قرآن بوده است. خلاصهای از سخنرانیهای ايشان در مسجد امام حسن عليهالسلام كه در قالب كتاب «طرح كلی انديشه اسلامی در قرآن» در سال ۱۳۵۴ منتشر شده، از جمله اين مباحث است. البته متن كامل اين كتاب اخيراً منتشر شده است. ابتنای به قرآن در ديگر مباحث ايشان كه بعضاً به صورت مكتوب هم منتشر شدهاند مانند «گفتاری در باب صبر» وجود دارد. آيتالله خامنهای همچنين در سالهای مبارزه جلد نخست تفسير «فی ظلال القرآن» اثر سيد قطب را هم ترجمه میكنند.
*گشايشِ پس از انقلاب
با پيروزی انقلاب اسلامی، گويی مجالی فراهم شده باشد كه آرزوهای آيتالله خامنهای برای ارتباط مردم و قرآن محقق شود. بررسی سيره ايشان در اين سالها گويای تلاش برای اين مهم است. تأسيس راديوقرآن در سال ۱۳۶۲ به دستور ايشان، تشكيل شورای عالی قرآن در سازمان صداوسيما، گسترش جلسات تلاوت قرآن با حضور قاريان خارجی و بهخصوص مصری و قاريان داخلی از اقصینقاط كشور از جمله اين تلاشهاست.
برگزاری نزديك به ۳۰ جلسه درس تفسير قرآن برای دانشجويان در سالهای ۱۳۷۰ و ۱۳۷۱ از ديگر تلاشهای ايشان برای ترويج فرهنگ قرآنی بود. اگرچه به نظر میرسد اين جلسات به دليل مشغله كاری ايشان امكان تداوم نيافت.
از نكات قابل توجه در سيره رفتاری آيتالله خامنهای، ديدارهای مكرر ايشان با جامعه قرآنی است. جامعه قرآنی يكی از معدود اقشاری هستند كه ايشان در اين چند سال هر ساله حداقل دو ديدار با آنها داشته است. يكی ديدارهای انس با قرآن در ماه مبارك رمضان و ديگری ديدار با شركتكنندگان مسابقات سراسری قرآن كريم. اين ديدارها در برخی سالها بيش از دو بار هم بوده است.
*از ديدارهای عمومی تا ديدار هيئت دولت
رهبر معظم انقلاب بارها توصيه به انس با قرآن را در محافل گوناگون مطرح كردهاند؛ از ديدارهای معمول خود با اقشار مردمی گرفته كه گفتهاند: «سعى كنيد رابطهتان را با قرآن قطع نكنيد. هر روز، ولو نصف صفحه، قرآن بخوانيد؛ اينها همهاش مقرِب انسان است؛ صفاى روح و گشايش و فتوح معنوى را همينها براى انسان به وجود مىآورد.»۱۵ تا ديداری مانند ديدار نخست خود با هيئت دولت جديد كه فرمودهاند: «برادران عزيز و خواهران عزيز! بارتان سنگين و كارتان دشوار است [...] براى اينكه بتوانيد اين راه را سالم طى كنيد و ۱۴۵۰ روزى را كه در پيش داريد، بخوبى سپرى كنيد، بايد خود را به خدا وصل كنيد. هر روز حتماً قرآن بخوانيد؛ هر مقدارى مىتوانيد [...] اين را يك سيره قطعى براى خودتان قرار دهيد.»۱۶ با اين نگاه، اهدای يك جلد قرآن به پاس خدمات هشتساله هيئت دولت در ادوار مختلف در آخرين ديدار ايشان با رهبر معظم انقلاب معنای ديگری میيابد.
در طول اين سالها، رهبر معظم انقلاب همواره و در مناسبتهای گوناگون، بر اهميت توجه به قرآن سخن گفتهاند. ايشان معتقدند تلاوت و قرائت و حفظ قرآن كريم مقدمه اُنس با قرآن و اُنسگرفتن با اين مصحف شريف، مقدمه تدبّر و فهم معانی قرآنی است: «از بركات انقلاب است كه جوانهای ما، صاحبان صوت و ذوق و هنر تلاوت و استعداد و آمادگی برای فراگيری، بحمدالله در اين ميدان وارد شدند و پيشرفت كردند، ولی اينها مقدمه است؛ مقدمه برای فهم قرآن و تخلق به اخلاق قرآن.»۱۷
تخلق به اخلاق قرآنی همانی است كه رهبر انقلاب آن را دوای تمام دردها و جراحتهای جامعه اسلامی میدانند. به نظر میرسد هدف رهبر انقلاب در تمام فعاليتهای قرآنی خود مسئلهای است كه در محفل اخير انس با قرآن مطرح كردند: «مسئله بالاتر، تخلق به اخلاق قرآنی است؛ سبك زندگی را منطبق با قرآن قرار دادن.»۱۸ اين كه فرهنگ ما، سبك زندگی ما، پوشش، منش و معاشرتها و ارتباطات اجتماعی ما آن چيزی نباشد كه در جوامع خالی از نور معنويت و قرآن است، بلكه مطابق معيار قرآن باشد.
پینوشتها:
۱. بهبودی، هدايتالله. ۱۳۹۱. شرح اسم: زندگینامهی آيتالله سيد علی حسينی خامنهای. تهران: مؤسسهی مطالعات و پژوهشهای سياسی. صفحهی ۲۴
۲. منبع پيشين. همان صفحه
۳. منبع پيشين. صفحهی ۳۰۲
۴. «كرامتهای مسجد كرامت»، گفتوگو با مرتضی فاطمی قاری پيشكسوت قرآن كريم
۵. منبع پيشين
۶. صحيفهی امام خمينی رحمهالله، سخنرانی برای دانشجويان و ايرانيان مقيم خارج، نوفللوشاتو، ۱۳۵۷/۸/۲۸
۷. بهبودی، هدايتالله. ۱۳۹۱. شرح اسم: زندگینامهی آيتالله سيد علی حسينی خامنهای. تهران: مؤسسهی مطالعات و پژوهشهای سياسی. صفحهی ۱۴۳
۸. منبع پيشين. صفحهی ۴۵۰
۹. منبع پيشين. صفحهی ۴۷۱
۱۰. «كرامتهای مسجد كرامت»، گفتوگو با مرتضی فاطمی قاری پيشكسوت قرآن كريم
۱۱. بهبودی، هدايتالله. ۱۳۹۱. شرح اسم: زندگینامهی آيتالله سيد علی حسينی خامنهای. تهران: مؤسسهی مطالعات و پژوهشهای سياسی. صفحهی ۴۷۷
۱۲. منبع پيشين. صفحهی ۴۷۹
۱۳. منبع پيشين. صفحهی ۴۸۱
۱۴. بيانات رهبر انقلاب در ديدار دانشجويان دانشگاه فردوسى مشهد، ۱۳۸۶/۲/۲۵
۱۵. بيانات رهبر انقلاب در ديدار معلمان و اساتيد دانشگاههای خراسان شمالى، ۱۳۹۱/۷/۲۰
۱۶. بيانات رهبر انقلاب در ديدار رئيسجمهور و اعضای هيأت دولت نهم، ۱۳۸۴/۶/۸
۱۷. بيانات رهبر انقلاب در محفل انس با قرآن، ۱۳۹۲/۴/۹
۱۸. منبع پيشين