تولد امام دهم شيعيان حضرت امام علی النقی(ع) را نيمه ذیالحجه سال 212 هجری قمری نوشتهاند، پدر آن حضرت امام محمد تقی جواد الائمه(ع) و مادرش سمانه مغربيه از زنان درستكردار و پاكدامنی بود كه دست قدرت الهی او را برای تربيت مقام ولايت و امامت مأمور كرده بود و چه نيكو وظيفه مادری را به انجام رساند و بدين مأموريت خدايی قيام كرد.
نام آن حضرت علی، كنيه آن امام همام ابوالحسن و لقبهای مشهور آن حضرت هادی و نقی است.حضرت امام هادی(ع) پس از پدر بزرگوارش در سن 8 سالگی به مقام امامت رسيد و دوران امامتش 33 سال بوده و در اين مدت در راه نشر احكام اسلام، آموزش و پرورش، شناساندن مكتب و مذهب جعفری و تربيت شاگردان و اصحاب گرانقدر گامهای بلندی برداشت.
امام دهم شیعیان نه تنها تعليم و تعلم و نگاهبانی فرهنگ اسلامی را در مدينه عهدهدار بود و لحظهای از آگاهی دادن مردم و آشناكردن آنها با حقايق مذهبی نمیآسود بلكه در امر به معروف و نهی از منكر و مبارزه پنهان و آشكار با خليفه ستمگر وقت يعنی متوكل عباسی لحظهای آسايش نداشت. ایشان پس از پدر سكاندار كشتی نجات انسانها از گردابهای گمراهی شده و امت را به ساحل عدالت و پاكی رهنمون شد.
متوكل، خليفه ستمگر عباسی كه از قدرت و نفوذ علويان در مدينه بيم داشت امام علی النقی(ع) را به سامرا منتقل كرد و مدت 11 سال امام و ولی مسلمانان را در اين شهر تحت نظر قرار داد.
در اين مدت عوامل خليفه ستمگر عباسی چندين بار از امام علی النقی(ع) بازجويی كردند و سرانجام، معتز، ديگر خليفه ستمگر عباسی امام علی النقی(ع) را در سوم رجب سال 254 هجری قمری با زهری مهلك به شهادت رساند.
حضرت امام علی النقی(ع) به هنگام شهادت نزديك به 41 سال از عمر مباركشان میگذشت و از اين مدت 32 سال را به امامت گذرانده بودند.
سرفصلهای زندگی و درخشش خورشيدگونه آن امام همام در روزنه بيان و قلم نمی گنجد زيرا امام، ظهور اسم اعظم الهی و تجلی شكوهمند و تام تمامی اسمای الهی است ولی میتوان از راه آثار و بركات، پرتوی از آفاق وجودی و گستره روحیاش را دريافت.
پيشوای دهم شيعيان يكی از پيشتازان دانش، تقوا و كمال بوده كه وجودش مظهر فضايل اخلاقی، كمالات نفسانی و الگوی حقجويان و ستم ستيزان است با وجود اینکه پيوسته تحت نظر حكومتهای جور بوده و سعی میكردند آن حضرت با پايگاههای مردمی و افراد جامعه تماس نداشته باشد مقداری از فضايل اخلاقی كه از ایشان بروز كرده دانشمندان و شرح حالنويسان و حتی دشمنان اهل بيت عليهم السلام را به تحسين و تمجيد آن وجود الهی واداشته است.
امام هادی(ع) شب هنگام به پروردگارش روی میآورد و شب را با حالت خشوع به ركوع و سجده سپری میكرد و بين پيشانی نورانی اش و زمين جز سنگريزه و خاك حائلی وجود نداشته و پيوسته اين دعا را تكرار میفرمود: «الهی مسیء قد ورد، و فقيرقد قصد، لا تخيب مسعاه وارحمه واغفر له خطاه»«بارالها، گنهكاری بر تو وارد شده و تهيدستی به تو روی آورده است، تلاشش را بینتيجه مگردان و او را مورد عنايت و رحمت خويش قرار داده و از لغزشش درگذر.
پارسايی و انس با پروردگار آنچنان نمودی در زندگی امام نقی(ع) داشت كه برخی از شرح حالنويسان در مقام بيان برجستگیها و صفات والای آن گرامی به ذكر اين ويژگی پرداخته اند.
امام هادی(ع) همچون پدر بزرگوارش كانون سخاوت و كرم بوده و گاهی مقدار انفاقش به حدی از فزونی میرسيد كه دانشمندی مانند ابن شهرآشوب پس از نقل آن میگويد «اين مقدار انفاق معجزهای است كه جز پادشاهان از عهده كسی ساخته نيست و تاكنون اين مقدار انفاق را از كسی نشنيدهايم.» مقدار انفاق امام 90هزار دينار بوده كه به سه نفر از ياران خود هركدام سیهزار دينار داده است.
امام هادی(ع) همچون نياكان خود در برابر ناملايمات بردبار بوده و تا جايی كه مصلحت اسلام ايجاب میكرد با دشمنان حق و ناسزاگويان و اهانت كنندگان به ساحت مقدس آن حضرت(ع) با بردباری برخورد می كرد.
كاهلی و كوتاهی درانجام كار موجب بازماندن انسان از رسيدن به هدفهايش میشود و اين ايستايی نيز اندوه وتأسف را در پی خواهد داشت و در اين ميان يكی از راههای پيشگيری از سهلانگاری و كوتاهی در انجام برنامه ها، اراده و تصميمگيری محكم و عملی است و امام علی النقی(ع) در اين باره چنين سفارش فرمودند «افسوس كوتاهی در انجام كار را با تصميم قاطع جبران كن».
جهان اسلام در دوران امامت امام هادی(ع) از نظر فرهنگی و گرايشها و كشمكشهای فكری و اعتقادی از موقعيت و گستردگی ويژهای برخوردار بوده و بحثهای علمی و اعتقادی و برخورد افكار و بينش های گوناگون با يكديگر نسبت به موضوعات ديگر جايگاه ويژه ای داشت و منشأ پيدايش اين تحول فرهنگی، شرايط سياسی ـ اجتماعی جامعه اسلامی بويژه در سطح دستگاه رهبری بود.
اظهار تمايل حكمرانان عباسی اين دوره نسبت به مسائل علمی و فرهنگی، باز شدن دروازههای علوم، فلسفه و كلام ملتهای ديگر بر روی مسلمانان و ترجمه بسياری از كتابهای علمی آنان به زبان عربی راه يافتن دو تن از امامان شيعه یعنی امام رضا(ع) و امام جواد(ع) به دستگاه خلافت و فراهمآمدن موقعيت استثنايی برای بحث و مناظره با دانشمندان، سران مكتبها و گروههای مختلف از مهمترين عوامل پيدايش اين شرايط بود.
پيدايش چهرههای برجسته علمی در زمينههای مختلف دانشهای عقلی و نقلی در اين دوره نشانه بارز ديگری بر گستردگی سفره دانش بشری در اين مقطع زمانی است و از جمله اين دانشمندان میتوان افراد چون احمد بن حنبل، نويسندگان صحاح سته، بخاری، مسلم، ابوداوود سجستانی، ابوعيسی ترمذی، ابوعبدالله بن ماجه و احمد نسائی در زمينه حديث و فقه، ابو هذيل، ابو اسحاق، ابراهيم بن سيار، ابو عمروبن بحر جاحظ و ابوالحسين خياط در زمينه علم كلام، يحيی بن ماسويه، بختيشوع و حنين بن اسحاق در دانش پزشكی و يعقوبی، ابن قتيبه دينوری و بلاذری در تاريخ را نام برد.
در چنين جوی اصطكاك افكار و بينشها با يكديگر امری طبيعی و اجتنابناپذير است بويژه با توجه به اين واقعيت كه زمامداران عباسی از اين جريان به عنوان تضعيف موقعيت امامان شيعه و مبانی فكری و عقيدتی آنان استفاده میكردند و تحتنظر بودن امامان اين دوره و دسترسی پيدا نكردن تودههای مسلمان به اين مشعلهای هدايت عامل افزونی بوده كه به منحرفان و فرصتطلبان مورد حمايت حكومت مجال میداد تا با آسايش خاطر و احساس امنيت بيشتر به ترويج افكار شيطانی خود بپردازند.
در دوران امام هادی(ع) بعضی از افراد و گروههای فرصتطلب با ادعاهای دروغين و نشر مطالب بیاساس سعی در ايجاد اختلاف ميان مسلمانان و گمراهكردن آنان داشتند و اين گروهها به چند دسته تقسيم میشدند: غُلات (اهل غلو، از حد گذشتن، گزافكاری و مبالغه): این گروه معتقد به الوهيت و ربوبيت حضرت هادی(ع) و رسالت و نبوت خود و سقوط همه واجبات و فرايض دينی بودند و پيشوای دهم در برابر تفكر انحرافی منحرفان و عقايد كفرآميز آنان موضع گرفته و ضمن اظهار بيزاری از آنان چهره پليد ايشان را برای همگان آشكار كرده و يكی از آنان را كه وجودش برای جامعه اسلامی خطرناك بوده مهدورالدم یعنی كسی كه خونش مباح بوده و كشتن او موجب قصاص يا فديه نشود دانست و فرمان قتلش را صادر فرمودند.
واقفيه: كسانی بودند كه بعد از شهادت موسی بن جعفر(ع) به خاطر انگيزههای نفسانی و دنيوی منكر شهادت آن حضرت شدند و در نتيجه تن به امامت پيشوای هشتم، امام رضا(ع) ندادند و این گروه در پليدی و خباثت و انحراف از خط امامت كمتر از غلات نبودند و از اين رو امام هادی(ع) در برابر آنان نيز موضع گرفته و آنان مورد لعن آن حضرت قرار گرفتند.
صوفيه: صوفيان گروه منحرف ديگری در درون جامعه اسلامی بودند كه تحت پوشش زهد و كنارهگيری از دنيا به گمراهكردن تودههای مردم و منحرفكردن آنان از خط امامت مشغول بودند و پيشوای دهم (ع) همچون نياكان بزرگوار خود خطر اين گروه انحرافی را به مسلمانان گوشزد كرده آنان را از ارتباط و همنشينی با صوفيان برحذر می داشت.
زمان امامت آن حضرت با توجه به قرارگرفتن در آستانه مقوله غيبت حضرت وليعصر(عج) بسيار خاص و استثنايی است.
از دوره امام هادی(ع) زمينهسازی برای غيبت امام دوازدهم (عج)آغاز شده و اين مهم با بكارگيری وكلايی كه از سوی آن حضرت به سؤالات و مشكلات مردم پاسخ می دادند، اجرايی شد.
نقی به معنای اهل تقوی و پرهيزكاری و هادی به معنای هدايتكننده و هدايت شده دو لقب معروف امام دهم شیعیان(ع) است كه نشان میدهد آن حضرت علاوه بر اينكه با تعاليم دينی به اوج هدايت رسيدند هادی جامعه بودند و مردم را به سوی آرمانهای والای دينی هدايت میكردند.
امام دهم(ع) در راستای انتشار مكتب تشيع به تربيت شاگردان متعددی پرداخته كه حضرت عبدالعظيم حسنی، ابن سِكّيت اهوازی، ابوهاشم جعفری، جعفر بن سهيل و اسماعيل بن مهران از آن جملهاند.
آن حضرت در تحكيم و استواری فقه و عقايد و فرهنگ تشيع همت جدی و وسيع داشته و در اين راستا كتابهايی نوشتند كه رسالههايی در ردّ جبر و تَفويض، اثبات عدل، احكام دين و تفسير صحّةُالخلقَة از آن جمله هستند.
امام هادی(ع) در تيرهترين دوران اختلافات خلفای عباسی همانند پدر بزرگوارش به توسعه و گسترش آيين اسلام پرداخته و اصالت تعاليم اسلامی را از گزند حوادث و آفات محفوظ داشتند.
درايت و بينش توحيدی و برخورد اصولی و حكيمانه امام در زمان حكومت عباسيان موجب شد كه دقيقترين و عالیترين معارف توحيدی و اعتقادی برای جهان اسلام به يادگار بماند.
گذشته از پاسخ امام هادی(ع) به پرسشهای گوناگون مردم و نيز احتجاجات آن حضرت در زمينههای مختلف زيارت معروف به جامعه كبيره كه معرّفی و تبيين مقامات امامان معصوم عليهم السلام است نيز از سخنان ارزشمند بهجا مانده از آن امام بزرگوار است.
حضرت هادی همچون ساير امامان شيعه در دوران امامت خود نمونههای فراوانی از معجزات، مكارم اخلاق، استجابت دعاها. كلمات و سخنان حكيمانه آموزنده و حياتبخش در زمينه های متنوع را در تاريخ به ثبت رساندند.
معصومه عليزاده