حجتالاسلام و المسلمين عليرضا قائمینيا، عضو هيئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامی، در گفتوگو با سرويس انديشه خبرگزاری قرآنی ايران (ايكنا)، در مورد زبان قرآن گفت: به يكی از مفهومسازیهای قرآن درباره «ماء» توجه كنيد كه با جريان باران بر روی زمين ارتباط دارد: «أَوَلَمْ یَرَوْا أَنَّا نَسُوقُ الْمَاءَ إِلَى الْأَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعًا تَأْكُلُ مِنْهُ أَنْعَامُهُمْ وَأَنفُسُهُمْ أَفَلَا یُبْصِرُونَ» (السجدة/27) آيا ننگريستهاند كه ما باران را به سوى زمين باير مىرانيم، و به وسيله آن كِشتهاى را برمىآوريم كه دامهايشان و خودشان از آن مىخورند؟ مگر نمىبينند؟». در اين آيه مبدأ و منتها به صورت ديگری مفهومسازی شدهاند.
وی در تشريح اين مسئله اظهار كرد: از لحاظ مبدأ، باران امری است كه خدا آن را به درون زمين میراند. از لحاظ منتها، به وسيله آن گياهانی پيدا میشود كه آدميان و دامهايشان از آنها میخورند. باران میبارد و بر روی زمينهای باير جريان میيابد. خدا آن را به درون زمين سوق میدهد و به واسطه آن كشتههايی را میروياند.
اين محقق علوم اسلامی افزود: معمولا كشاورزان آب را از جايی به جای ديگر هدايت میكنند تا گياهان آنجا را آبياری كنند، اما خداوند از آسمان باران را به سوی زمين خشك و بیگياه و علف میفرستد و آن را به زمينی حاصلخيز تبديل میكند. آيات قبل درباره مشركان مكه سخن میگويد. خداوند میفرمايد: «أَوَلَمْ یَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنَا مِن قَبْلِهِم مِّنَ الْقُرُونِ یَمْشُونَ فِی مَسَاكِنِهِمْ إِنَّ فِی ذَلِكَ لَآیَاتٍ أَفَلَا یَسْمَعُونَ» (السجدة/26) آيا براى آنان روشن نگرديده كه چه بسيار نسلها را پيش از آنها نابود گردانيديم (كه اينان) در سراهايشان راه مىروند؟ قطعا در اين (امر) عبرتهاست، مگر نمىشنوند؟
قائمینيا خاطرنشان كرد: قرآن به دنبال اين آيه از سوق دادن باران به زمين باير سخن میگويد و آنها را به تأمل در آن و پديد آمدن گياهان و علف از اين زمين فرا میخواند. اين مفهومسازی دقيقا مطابق حال مشركان مكه و بافت آيه صورت گرفته است. اهالی مكه به تجارت میپرداختند و به همين دليل، آنها گاهی در مسير، بيابانهای طولانی را طی میكردند و به منطقههايی میرسيدند كه قبلا خشك و لميزرع بود، اما اكنون ديگر سرسبز و يا دارای علف و گياه شده است؛ از اين رو، آنها و چهارپايانشان از آن گياهان و علفها استفاده میكردند.
مؤلف كتاب «خاستگاه دين» تأكيد كرد: مفهومسازی قرآن كاملا با موقعيت آيات مورد نظر تناسب دارد، اما از نظر بافت درونی آيات توجه به دو نكته لازم است، اولا آيه قبلی مشركان را به توجه به هلاك و نابودی گذشتگان فرا میخواند. در آيات قبل به ماجرای بنیاسرائيل و پيدا شدن پيشوايانی در ميان آنها كه به امر الهی هدايت میكردند (وَجَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنَا) اشاره شد. در ميان بنیاسرائيل دستهای اينگونه، و دسته ديگر هم منحرف بودند و از فرامين الهی فرار میكردند. آنها گمان میبردند خداوند نمیتواند در قيامت اين دو دسته را از هم جدا سازد؛ بنابراين، در اين آيه از سوق دادن باران به زمين توسط خداوند و... سخن به ميان آمده است.
وی افزود: اين پديده در واقع نشانه قدرت الهی است. آنها در قدرت خداوند ترديد داشتند و در اين بافت و موقعيت، مفهومسازی باران به عنوان نماد قدرت الهی متناسب بود. همچنين، در آيه بعد به اين نكته اشاره شده كه مشركان مكه پيامبر(ص) را مورد تمسخر قرار میدادند و از آن حضرت میپرسيدند كه وعد و وعيدهای الهی كی تحقق پيدا میكند؟ پيروزی چه زمانی خواهد بود؟ آنها با اين پرسش در قدرت الهی ترديد روا میداشتند و با تمسخر آن حضرت را خطاب میكردند. بنابراين، مفهومسازی باران به گونهای كه قدرت الهی را نشان دهد با آيات بعد هم تناسب دارد.
اين پژوهشگر قرآنی خاطرنشان كرد: ذيل اين آيه با آيه قبل هم تناسب ويژهای دارد. در ذيل آيه قبلی تعبير «أَفَلَا یَسْمَعُونَ» و در ذيل اين آيه تعبيرِ «أَفَلَا یُبْصِرُونَ» به كار رفته است؛ چراكه مشركان از طريق نقلی اخبار گذشتگان را شنيده بودند، ولی خودشان بیواسطه میديدند كه باران به زمينی باير و خشك فرو میرود و گياهانی از آن میرويد. مفهومسازی ذيل دو آيه تناسب دارند و مكمل يكديگرند؛ بدين معنا كه برای مشركان هم موردی جهت شنيدن و هم موردی جهت ديدن ارائه میدهد.
وی با بيان اينكه مقايسه اين مثال با مثال قبلی هم سودمند است، گفت: طرحواره تصويری زير يكی از تفاوتهای مهم اين دو را نشان میدهد، دو آيه از لحاظ مفهومسازی باران تفاوت دارند؛ در آيه نخست كانون پنجره توجه به سوی مبدأ نزول باران (آسمان) و در آيه دوم به سوی محل نزول باران (زمين) باز شده است. گفتيم آيه نخست (سجده، 27) در بافتی آمده كه مشركان مأموريت آسمانی پيامبر(ص) را تكذيب میكردند و همانطوری كه باران از آسمان میآيد و ميوههای گوناگون پيدا میشود، وقتی وحيی از آسمان میآيد و پيامبری مأموريت پيدا میكند، انسانهای مختلفی پيدا میشوند.
وی افزود: در اين بافت بايد پنجره توجه به سوی مبدأ نزول باز شود و آسمان مرزنما شود؛ چراكه پيامبران هم از آسمان وحی و مأموريت میيابند. آيه دوم (سجده، 26) را هم خداوند در مقام بيان قدرت خود میآورد و چنانكه گفتيم، متناسب با اين مقام، سوق دادن آب به زمينهای خشك و پديد آمدن گياهان از آن است؛ از اين رو در اين بافت، پنجره توجه به سوی زمين باز میشود و زمين به صورت مرزنما مفهومسازی میشود كه آب به آن نفوذ میكند و گياهانی را پديد میآورد.
مؤلف وحی و افعال گفتاری عنوان كرد: اعجاز شناختی قرآن ابعاد بسيار مختلفی دارد و به ترديد، همه اين ابعاد را نمیتوان در اين فرصت بيان كرد. به هر حال فهم آنها با توجه به مباحث و اصول زبانشناسی شناختی امكانپذير میشود.