چرا در بسم الله الرحمن الرحيم، از لفظ رحمن و رحيم استفاده شده، و از صفات ديگر استفاده نكرده است؟

چرا در بسم الله الرحمن الرحيم، از لفظ رحمن و رحيم استفاده شده، و از صفات ديگر استفاده نكرده است؟

پاسخ :
صفت «رحمان» اشاره به رحمت عام خداوند است كه شامل؛ دوست و دشمن، مؤمن و كافر و... می‌باشد و همه بندگان از مواهب گوناگون حيات بهره‌مندند.
و صفت «رحيم» اشاره به رحمت خاص پروردگار است كه ويژه بندگان مطيع و صالح و فرمانبردار است. همچنين صفت «رحمان» در همه جای قرآن به صورت مطلق بيان شده است، كه نشانه عموميت است، در حالی كه صفت «رحيم» گاهی به صورت مقيد ذكر شده، كه دليل بر خصوصيت آن است.
مانند: «و كان بالمؤمنين رحيماً»[1] و گاهی هم به صورت مطلق آمده، مانند: بسم الله الرحمن الرحيم.
در روايتی از امام صادق ـ عليه السّلام ـ آمده كه فرمود: و الله اله كل شیء الرحمان بجميع خلقه، الرحيم بالمؤمنين خاصه؛ خداوند معبود همه چيز است، نسبت به تمام مخلوقاتش رحمان و نسبت به خصوص مؤمنان رحيم است.[2]
علاوه بر آن، رحمان را صيغه مبالغه دانسته‌اند كه خود دليل ديگری بر عموميت رحمان است. و «رحيم» را صفت مشبهه كه نشانه ثبات و دوام است كه ويژه مؤمنان است.
همچنين، رحمان از اسماء مختص به خداوند است، و در مورد غير او به كار نمی‌رود. در حالی كه رحيم هم برای خدا و هم برای غير خدا به كار می‌رود. امام صادق ـ عليه السّلام ـ فرمودند: الرحمان اسم خاص بصفة عام و الرحيم اسم عام بصفة خاصة. رحمان اسم خاص است، امّا صفت عام دارد؛ ولی رحيم، اسم عام است به صفت خاص».[3]
با اين مقدمه می‌توان گفت: در آغاز همه كار لازم است از صفتی استمداد كنيم كه آثارش بر سراسر جهان پرتو افكن است، همه موجودات را فراگرفته، و گرفتاران را در لحظات بحرانی نجات بخشيده است. «و رحمتی وسعت كل شیء»[4] رحمت من همه چيز را فرا گرفته است. «ربنا وسعت كل شیء رحمة»[5] خدايا! رحمت خود را بر همه چيز گسترده‌ای.
و پيامبران نيز برای نجات خود از چنگال حوادث به دامن رحمت خدا چنگ می‌زدند، قوم حضرت موسی ـ عليه السّلام ـ برای نجات از چنگال فرعونيان، می‌گويند: «و نجنا برحمتك»[6] خدايا ما را به رحمت خود رهايی بخش. بنابراين در مورد آغاز كارها به هنگامی كه می‌خواهيم به نام خداوند شروع كنيم، بايد دست به دامن واسعه او بزنيم؛ هم رحمت عام و هم رحمت خاصش. لذا بسم الله با صفت رحمان و رحيم مزين شده است.
آيا برای پيشرفت در كارها و پيروزی بر مشكلات صفتی مناسب‌تر از اين صفات می‌باشد؟[7]
لذا اين دو صفت نسبت به ديگر صفات خداوند دارای عموميت و شمول بيشتری هستند.

معرفی منابع جهت مطالعه بيشتر:

1. پرتوی از قرآن؛ محمود طالقانی، ج1، ص 23.
2. تفسير حمد؛ امام خمينی (ره).
3. التبيان، فی تفسير القرآن؛ محمد بن حسن معروف به شيخ طوسی، ج1، ص 24.

پی نوشتها :

[1] . احزاب/ 43.
[2] . طباطبايی، سيد محمد حسين، الميزان، قم، انتشارات اسراء، ج1، ص 23، ذيل سوره حمد، به نقل از كافی، و توحيد صدوق.
[3] . طبرسی، مجمع البيان، بيروت، دارالمعرفه، چاپ اول، 1406 هـ ق، ج 1، ص 21.
[4] . اعراف/ 156.
[5] . مؤمن/ 7.
[6] . يونس/ 86.
[7] . ر.ك: مكارم شيرازی، ناصر، تفسير نمونه، تهران، دارالكتب الاسلاميه، 1365، ج 1، ص 20 ـ 26.