به گزارش خبرگزاری قرآنی ايران(ايكنا) شعبه مركزی، قرآنكريم بهعنوان چراغ پرفروغ و سراج وهاج كه كاملترين برنامه و قوانين را برای سعادت بشر دارد در آيات نورانيش مكتب تعليم و تربيت اسلامی را به زيبائی هرچه تمام ترسيم كرده است و خداوند را بهعنوان اولين معلم بشر معرفی كرده كه به پيامبرش در آغاز بعثت فرمود: «اقراء باسم ربك الذی خلق، خلق الانسان من علق، اقراء و ربك الاكرم الذی علم بالقلم علم الانسان مالم يعلم» (سوره علق) و اينچنين مكتب تعليم و تربيت اسلامی بهعنوان مكتبی ممتاز، مستقل و با مبانی و اصول مشخص پديدار شد كه در اين مكتب علم و دانش، معلم و متعلم (شاگرد و مربی)، مدرسه و مكتبخانه از جايگاه بسيار ارزشمند و رفيعی برخوردارند.
در اين مقاله علاوه بر نگرشی كلی به مكتب تعليم و تربيت اسلامی به جايگاه معلم و رسالت معلم و ويژگیهای يك معلم از منظر آيات وحيانی قرآن كريم و روايات نورانی معصومين(ع) پرداختهشده است و رسالت يك معلم قرآنی را همان رسالت خداوند و رسالت رسولان الهی در هدايت، سرپرستی و خروج از ظلمات به سوی نور و رشد و كمال بخشی انسان به قرب حضرت حق است. «لقد من الله علی المومنين اذ بعث فيهم رسولا من انفسهم يتلوا عليهم آياته و يزكيهم و يعلمهم الكتاب و الحكمه و ان كانوا من قبل لفی ضلال مبين» (آل عمران/ آيه 461)
كلمات رب، ربنا، ربكم، ربك، ربه، ربها، ربهم، ربی، ربهما، ربكما كه در قرآنكريم آمده است بيانگر ربوبيت ذات مقدس احديت است و اصل رب تربيت است و آن عبارت از ايجاد شی است تا به تدريج او را به مقصد كمال و تمام رهنمون سازد. با توجه به همين جايگاه تعليم و تربيت است كه هدف از بعثت پيامبران تعليم كتاب، حكمت و پرورش و تصفيه روح از ناخالصیها معرفی شده است و در كلمات رسول الله (ص) آمده است (بالتعلم ارسلت)، (بعثت معلما)، (بعثت لا تمم مكارم الاخلاق) كه اين جملات بيانگر آن است كه اسلام در زمينه تعليم و تربيت دارای مكتبی ممتاز، مستقل با مبانی و اصولی مشخص و الهی است از جمله مبانی مطرح در مكتب تعليم و تربيت اسلام اصل خدا محوری يا اخلاص، اصل تقدم اصلاح خود بر اصلاح ديگران، اصل توكل و اعتماد به نفس، اصل آيت بودن و نشانه شدن بسوی كمال مطلق، اصل مدارا و دوری از سختگيری و تكلف، اصل عقلانی بودن نظام تعليم و تربيت و اصل حاكميت دادن به تعليم و تربيت الهی می باشد. در مكتب تعليم و تربيت اسلام فراگيری علم و دانش همراه با تهذيب و تربيت دينی هدف رسالت نبوی شمرده شده و برای تحصيل علم نه محدوديت زمانی دارد و نه مكانی و از نظر معلم مرز نمیشناسد چرا كه علم و حكمت را گمشده مومن میداند كه نزد هر كس بيابد آن را میگيرد.
در مكتب اسلام تمام افرادش بايد معلم باشند و تمام افرادش متعلم، همه بايد هم تحصيل كنند و هم تدريس نمايند و انسان ها را الهی تربيت كنند.
اسلام معلم را بهعنوان پدر روحانی معرفی میكند و میگويد: «اب معلمك» يعنی يكی از پدران ثلاثه تو، معلمی است كه به تو دانش میآموزد و بنابراين تمام حقوقی كه درباره پدر و مادر رعايت میشود بايد در حق معلم بهصورت كاملتری رعايت شود. نام معلم چنان باعظمت است كه در جای جای متون اسلامی از او تجليل به عمل آمده تا به آن حد كه خداوند عليم خود را معلم خوانده و رسولالله(ص) فرمودهاند: «انما بعثت معلما»، امام خمينی(ره) نيز در اين مورد فرمودهاند: «معلم اول، خدای تبارك و تعالی است كه اخراج میكند مردم را از ظلمات به نور و بهوسيله انبيا و آيات وحيانی مردم را دعوت میكند به نورانيت، دعوت میكند به كمال، به عشق و به محبت و به مراتب كمالی كه از برای انسان است، دعوت میكند. به دنبال او انبيا هستند كه همان مكتب الهی را نشر میدهند و آنها هم شغلشان تعليم است، معلمند، معلم بشرند، آنها هم شغلشان اين است كه مردم را تربيت كنند و انسان را تربيت كنند كه از مقام حيوانيت بالا برود و به مقام انسانيت برسد.
مقام معلم مقام والايی است، مقامی است كه بالاتر از مقام معلم نيست و چنين است كه وارثان انبياء شمرده میشوند. چنانچه امام صادق (ع) فرمودهاند: «ان العلما ورثه الانبياء»، يعنی دانشمندان وارثان پيامبرانند.
معلم شمع سوزان و فروزان هدايت است كه نورش بر اساس حديث مشهور «العلم نور يقذفه الله فی قلب من يشاء» از منبع اصلی نور يعنی خدا دريافت داشته و برای نورافشانی قلوب و بينا كردن آنها به منظور هدايت در طرح مستقيم و رسيدن به قرب الهی كه مقصد نهايی انسان است تلاش میكند، معلم راهبر دلها به قلههای كمال و سعادت است معلم به مثابه باغبانی دلسوز است كه بذر ايمان میافشاند و گل تقوا میپروراند.
جايگاه و شأن معلم و استاد تا بدان جاست كه رسول الله (ص) در كلامی به امام علی (ع) فرمودهاند:« يا علی اگر يك فرد بوسيله تو و (بمدد الهی) طريق هدايت را باز يابد و به حق رهنمون گردد پر ارزش تر و بهتر از آن است كه ما لك شتران سرخ موی فراوان باشی.»
معلمان مايه حركت و بركت جامعه هستند و امام اميرالمومنين علی(ع) فرموده است: «العلما باقون ما بقی الدهر اعيانهم مفقوده و امثالكم فی القلوب موجوده» دانشمندان تا پايان جهان زندهاند، شخص آنها در ميان نيست اما آثارشان در قلبها موجود است و چنين است كه علما به مقام شفاعيت میرسند.»
پيامبرگرامی اسلامی در اين مورد فرمودهاند: «يشفع يوم القيامه الانبياء ثم العلما، ثم الشهداء» روز قيامت نخست انبيا شفاعت میكنند، سپس علما و بعد از آنها شهيدان، و چنين است كه از خدا میترسند و به مقام عالی خشيت میرسند، يعين تنها دانشمندانند كه از خدا میترسند و خشيت يعنی ترس از مسووليت توأم با درك عظمت مقام پروردگار و اين حالت خشيت مولود سير در آيات آفاقی و انفسی و آگاهی از علم و قدرت پرودگار و هدف آفرينش است.
در نظام تعليم و تربيت اسلام معلم مسوول تمام مقدراتی است كه برای يك كشور يا جامعه پيش میآيد و مسوول تمام مقدراتی است كه برای يك كشور يا جامعه پيش میآيد و مسوول تمام انسانهايی است كه زيردست او بايد تربيت بشوند. معلم اگر خودسازی كند و تهذيب نفس كند و حاكم بر خود باشد افراد يك جامعه صالح و صالحه خواهند بود و اگر خدای ناخواسته معلم تربيت دينی نداشته باشد سبب انحراف نسلها و عصرها میشود و جامعهای را به خرابی میكشاند و همه سعادتها و همه شقاوتها از مدرسههاست و كليدش به دست معلم است و اين موضوع حكايت گر جايگاه خطير و بسيار مهم معلم و مربی است، امام باقر (ع) فرمودهاند: «عالم ينتفع بعلمه افضل من سبعين الف عابد»
پس از نهاد خانه و خانواده كه كانون پر مهر و محبت پدر و مادر است مدرسه مهمترين مكان برای تعليم و تربيت است جايی كه محل بروز و ظهور رسالت خطير معلمی است كه اگر او معلمی كند راه انحراف بسته می شود و در زندانها مسدود می گردد. مكتب تعليم و تربيت اسلامی رسالت های مهمی را برای معلم و مربی ترسيم كرده است.
يكی از اهداف عاليه در دعوت انبيا كه سرلوحه كار آنها محسوب میشود دعوت به خدا و تربيت مردم برای حركت در مسير كمال معبود است. خداوند متعال از زبان پيامبراكرم (ص) میفرمايد: «الا تعبدوا الا الله ) نخستين دعوت من اين است كه به جز خدای يگانه را نپرستيد.» و معلم بايستی همه چيزش برای خدا باشد (اقراء باسم ربك الذی خلق) آموزشش برای خدا، تربيتش برای خدا، اعمالش برای خدا، نشستنش برای خدا، سكوتش برای خدا، با توجه به خداست كه میشود تربيت الهی كرد.
در قرآنكريم آمده است «رسولا يتلوا عليكم آيات الله مبينات ليخرج الذين آمنوا و عملوا الصالحات من الظلمات الی النور»، يكی از اهداف عاليه در دعوت انبيا اخراج مردم از ظلمات به سوی نور بوده است كه با تلاوت آيات الهی آنها را از ظلمتهای كفر، جهل، گناه و فساد اخلاق بيرون آورده به سوی نور ايمان و تقوی و سعادت هدايت میكند.
رسالت معلم در جامعه همان رسالت خداوند است كه فرموده است: «الله ولی الذين آمنوا يخرجهم من الظلمات الی النور» يعنی خدای تبارك و تعالی ولی مومنين است و آنها را از ظلمات به سوی نور خارج میكند. نقش سرپرستی، دلسوزی و خروج آگاهانه افراد از ظلمات به سوی نور به عهده معلم گذاشته شده است، معلم همانند انبياء كه معلم بشريت هستند، بشريت را معلمی میكند و چه بسا با تربيت نورانی يك نفر جهانی را متحول كند.
در قرآنكريم آمده است «ان اريد الا الاصلاح ما استطعت و ما توفيقی الا بالله» من جز اصلاح تا آنجا كه توانايی دارم و توفيق من جز به خدا نيست. اين شعار تربيتی همه انبيا الهی بوده كه توأم با عمل تربيتی آنها اسباب اصلاح در تفكر، انديشه، اخلاق و نظامات فرهنگی، اقتصادی و سياسی جامعه را در همه ابعاد پديد آورده است و رسالت معلمی نيز چنين است كه با كسب توفيق الهی به اصلاح فرهنگ و تربيت فكر و مغزهای متفكر میپردازد تا تمامی عرصههای جامعه به سمت اصلاح حركت كند.
در قرآنكريم آمده است «فقولا قولا لينها لعله يتذكر او يخشی» اين آيه اشاره لطيفی به اين حقيقت است كه رسالت انبيا برای پاكسازی انسانها و بازگرداندن طهارت فطری نخستين به آنهاست. نخستين دستور قرآن برخورد ملايم و توأم با مهر و عطوفت انسانی است. هدف آن است كه مردم جذب بشوند، متذكر شوند راه پيدا كنند. توقع اصلاح جامعه بدون اصلاح مربيان و معلمان آن جامعه توقعی بیجا و نارواست. لذا پاكسازی و خودسازی را هركس بايد خودش شروع كند و عقايد و اخلاق و اعمالش را تطبيق با اسلام بدهد آن وقت به اصلاح ديگران بپردازد. تربيت اخلاقی كند و احساس مسئوليت اخلاقی را در همه عرصه ها در متربيان رشد دهد و آنها را متعهد به جامعه اسلامی تحويل دهد.
با بررسی آيات و روايات و كلمات بزرگان دين ويژگیهايی كه میتواند ارزشمندی و خوبی يك معلم را نمايان سازد احصاء كردهايم كه به ترتيب عبارتند از ريشه اساسی اخلاص در نيت و عمل همان تصفيه و تزكيه و پالايش درون باطن از همه آلودگیهاست. امام صادق (ع) میفرمايد: «كونوا دعاه الناس باعمالكم و لا تكونوا دعاه بالسنتكم»، امام صادق(ع) همچنين میفرمايند: اثر تعليم معلم بدون عمل صالح را به بارانی تشبيه میكند كه روی صخره میريزد و بر روی آن میلغزد و تأثيری ندارد.
منابع:
1- قرآن كريم
2- نهج الفصاحه
3- امام خمينی، روح الله، صحيفه نور، مجلدات 5 تا 17، چاپ موسسه تنظيم و نشر آثار امام، تهران
4- شهيدی،سيد جعفر، ترجمه نهج البلاغه، كلمات قصار امير المومنين علی (ع)
5- طباطبائی،سيد محمد حسين، تفسير الميزان،
6- تهران، بنياد علمی فرهنگی علامه طباطبائی، چاپ پنجم، 76
7- ظهيری، احمد تعليم و تربيت از ديدگاه شهيد ثانی و امام خمينی، چاپ قم
8-كلينی، يعقوب، اصول كافی، جلد يك، باب فضل علم، قم
9- مجلسی، محمدباقر، بحارالاوار، بيروت، دار الاحياء التراث العربی، چاپ سوم
10- مطهری، مرتضی، 1378، تعليم و تربيت در اسلام، چاپ صدرا، تهران .
11- مجموعه مقالات كنگره بررسی انديشه و آثار تربيتی حضرت امام خمينی، اثر موسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينی، تهران
12- مكارم شيرازی، ناصر، 1374، تفسير نمونه، تهران، دارالكتاب الاسلاميه
13- محمدی ری شهری، 1379، ميزان الحكمه، ترجمه حميدرضا شيخی، نشر دارالحديث، قم، چاپ سوم