بررسی اهميت و جايگاه ازدواج از منظر اسلام

به گزارش خبرگزاری قرآنی ايران(ايكنا) شعبه مركزی، ازدواج از منظر اسلام بسيار پسنديده و مطلوب است و از منظر فقه اسلامی، عملی مستحب و چه‌ بسا مستحب مؤكد و در برخی موارد واجب شمرده می‌شود (مشكينی، 1366: ص10) و مانند هر عمل مستحب بر انجام آن ثواب و پاداش دنيوی و اخروی مترتب می‌شود؛ چراكه مورد طلب و درخواست الهی واقع شده است: «وانكحوا الايامی منكم و الصالحين من عبادكم و امائكم ان يكونوا فقراء يغنهم الله من فضله و الله واسع عليم» (نور، 32)
هر عملی كه مورد درخواست اوليای دين واقع شود، نشان از فضيلت و رجحان آن عمل در ديدگاه اوليای دين دارد و از مطلوبيت ذاتی آن عمل حكايت می‌كنـد. لذا در منظر اسلام، ازدواج عملی مطلوب درگاه الهی و مستحب مؤكد شمرده می‌شود و انجام دهنده‌ی آن مستحق ثواب و پاداش الهی است.
در حالی‌كه برای بيان اهميت ازدواج، مطلوبيت ذاتی و الزام استحبابی آن در اسلام كفايت می‌كند، اما قداست ويژه آن در بارگاه الهی خود شاهد ديگری بر اين اهميت و جايگاه خاص است. اسلام ازدواج را از مجموعه‌ی رفتارهای برخاسته از شهوت و تمايلات حيوانی خارج كرده و در پايگاه قدسی خاص، آن را معركه‌ی فضيلت‌جويی معرفی می‌كند و به انسان‌ها توصيه می‌كند كه فضائل را در اين وادی جستجو كنند. لذا ازدواج را موجب آبادانی خانه‌ها می‌داند و می‌فرمايد: «هيچ چيزی نزد خدا محبوب‌تر از خانه‌ای كه با ازدواج آباد می‌شود، نيست»، «ما من شیء احب الی الله من بيت يعمر بالنكاح» (الحرالعاملی، 1403ق: ج14، ص8)
در اسلام، افزون بر اين‌كه ازدواج خود عملی ارزشمند و مورد پسند خداوند تلقی می‌شود، بلكه موجب ارزشمند‌ی ديگر اعمال و به‌ويژه عبادات افراد نيز خواهد بود. اين برتری گاه بدان مرتبه می‌رسد كه هفتاد ركعت نماز انسان مجرد نمی‌تواند با دو ركعت نماز انسان متأهل برابری كند: «ركعتان يصليهما المتزوج افضل من سبعين ركعة يصليها اعزب» (همان: ج14، ص6، ح1) و حتی اگر فرد مجرد تمام شب‌ها به نماز و روزها را به روزه مشغول باشد، باز هم نمی‌تواند در فضيلت با دو ركعت نماز شخص متأهل هم‌ترازی كند.
از جمله تعابير رسا و نغز اسلام در بيان اهميت ازدواج، همانا بيان ثمرات و فوايد مادی و معنوی مترتب بر آن است. با اين روش، هم جايگاه ازدواج را نزد خداوند بيان می‌كند و هم انسان‌ها را به انجام آن ترغيب می‌كند. بر همين اساس، در مكتب اسلام، ازدواج مايه‌ی فزونی رزق و روزی و سبب زيادی ثروت معرفی شده (همان: صص25-24، ح3؛ عندليب، 1422ق: ص190) و موجب به تأخير افتادن مرگ و بلندی عمر، دانسته شده است. (مجلسی، 1403ق: ج5، ص311) به هنگام ازدواج ابواب آسمان گشوده و رحمت الهی به زمين فرو می‌ريزد.
همان‌گونه كه در بين انسان‌ها مرسوم است، از جمله راه‌های نشان دادن اهميت يك عمل و ترغيب مردم به انجام آن به عنوان يك الگوی اجتماعی، انجام آن عمل توسط انسان‌های برجسته و شاخص آن جامعه همانند معلمان، مربيان، متوليان و حاكمان است. در اين‌جا هم اسلام برای بيان جايگاه ازدواج و ترغيب مردم به آن، اعلام می‌كند كه ازدواج سيره و روش اوليا و انبيا است. از اين رو، در دين اسلام، پيامبر اين آيين حنيف، به مسلمانان گوشزد می‌كند كه اگر دوست داريد، پيرو سنت و مرام من باشيد، ازدواج كنيد و توجه داشته باشيد كه اگر از ازدواج روی گردانيد، نمی‌توانيد از پيروان آيين من باشيد: «فان التزويج سنة رسول الله (ص) فانه كان يقول من كان يحب ان‌يتبع سنتی فان من سنتی التزويج» (الحر العاملی، 1403ق: ج14، ص3، ح6)
اسلام در پرتو تشريع ازدواج، اهداف و انتظاراتی را تعقيب می‌كند و از مزدوجين نيز توقع و انتظار دارد تا اين اهداف را فراهم آورند. به بيانی ديگر، در اسلام افزون بر اين‌كه ازدواج به خودی خود می‌تواند هدف قرار بگيرد‌‍‍ و به تعبيری مطلوبيت ذاتی دارد، از مطلوبيت غيری نيز برخوردار است و برای رسيدن به اهدافی خاص مورد ترغيب و تشويق قرارگرفته است. از ديدگاه اسلام با فراهم آمدن اين اهداف، هم زمينه‌ی شكوفايی توان نهفته و استعداد بالقوه در نهاد انسان مهيا می‌شود و هم ذخيره‌ای گران و سرمايه‌ای بی‌پايان و جاودان‌‍ (مانند تربيت نسل پاك و فرزند صالح) به بشريت ارزانی می‌شود.
در بررسی متون دين اسلام، اهداف ازدواج به دو دسته تقسيم می‌شوند؛ اهداف مستقيم، بدون‌واسطه و اهداف غيرمستقيم و باواسطه. اهداف مستقيم ازدواج كه در ذيل آن، اهداف غيرمستقيم قرار دارند، به قرار ذيل است.
از جمله اساسی‌ترين اهداف اسلام از ازدواج، تشكيل خانواده است. اسلام با تعيين اين هدف، به مسلمانان اين پيام را تفهيم می‌كند كه تمام علل و چرايی‌های ازدواج مانند پاسخ به نياز‌های روحی، روانی، شناختی و جسمی و حفظ نوع بشر و توليد نسل سالم و پاك و... بايد در چهارچوبی تعريف شده و در قالب كانونی به نام خانواده تأمين و فراهم شود. پس خانواده آن كانون محبت، عاطفه و لطفی است كه با ازدواج پی‌ريزی می‌شود و از محبوب‌ترين و عزيزترين كانون‌ها نزد خداوند است كه هرگز بنايی با اين جايگاه ويژه و رفيع بنا نشده است: «ما بنی فی الاسلام بناء احب الی الله ـ عزّوجلّ ـ و اعز من التزويج».
چنان‌كه بيان شد، خانواده خود در پرتو ازدواج تشكيل می‌شود و از جمله اهداف بی‌واسطه ازدواج، تشكيل خانواده است. اما اهداف با واسطه‌ی ازدواج به قرار ذيل است.
قرآن كريم با انتساب «آرامش و سكون» به ازدواج، آن را هدف مستقيم ازدواج بيان می‌نمايد: «خلق لكم من انفسكم ازواجاً لتسكنوا اليهاً ...» (روم، 21) بر طبق اين معنا، هدف از ايجاد زوجيت با همسرانی از جنس خود، همانا «آرامش و سكون» است؛ ولی آن‌گاه كه از«مودت و رحمت» به عنوان اهداف بعدی نام می‌برد، آن‌ها را در يك ظرف ارتباطی می‌جويد و لذا با لفظ «بينكم» اين هدف را بيان می‌كند. از اين شكل بيان می‌توان به دست آورد كه «آرامش و سكون» هدف مستقيم و «محبت و مودت»، هدف غير‌مستقيم ازدواج هستند و در يك شكل ارتباطی خاص، به نام خانواده تعقيب می‌شوند. پس «مودت و محبت» نيز از جمله‌ی اهداف ازدواج هستند كه در قالب روابط خانوادگی (بينكم) قرار می‌گيرند.
در ابتدا لازم به يادآوری است كه پرورش نسل پاك و برخوردار از طهارت، هدف مستقيم ازدواج است و برای رسيدن به آن، ازدواج تنها راه است تا در پرتو عقدی شرعی، نسلی پاك و سالم توليد شود؛ لذا اين هدف جزء اهداف مستقيم ازدواج بيان می‌شود، اما اسلام تنها به توليد كمی مسلمانان فارغ از فاكتورهای كيفی بسنده نمی‌كند؛ بلكه درصدد پرورش انسان‌هايی آگاه و كارآمد است و اين هدف همانند اهداف پيشين تنها از رهگذر خانواده به دست می‌آيد؛ چراكه عواملی بيش از ازدواج در رسيدن به آن نقش دارند و ازدواج تنها زمينه‌ساز آن است.
بر اين اساس مشاهده می‌شود كه اسلام برای رسيدن به اين هدف، مسئوليت‌های فراوانی را بر عهده‌ی خانواده می‌گذارد. بی‌ترديد هر مسئوليت سپاری برای رسيدن به هدفی انجام می‌گيرد. در اين‌جا نيز اين مسئوليت‌ها به منظور نيل به «توليد نسل آگاه و مسلمان كارآمد»، بر عهده‌ی خانواده نهاده شده است. از جمله‌ی مسئوليت‌های سپرده شده به خانواده، همانا دانش آموختن (نك. عندليب، 1422ق: ج2، ص31، ح1619)، قرآن آموختن (نك. همان: ج1، ص502، ح1482)، آموزش عقايد، احكام و مقررات دين (نك. همان: ج2، ص29، ح1608)، حرفه‌آموزی (همان: ج2، ص33، ح1628) آموزش آداب و سنن مسلمانی (همان: ج2، ص85، ح1789) و غيره است.
از جمله اهداف مهم و خطير اسلام از ازدواج، پرورش نسل سالم و پاك است. اسلام اگر خواهان بنای مدينه‌ی فاضله است كه اين‌گونه نيز هست و اگر در انديشه سعادت جامعه‌ی انسانی است كه اين‌چنين است و اگر اين مهم جز با تربيت انسان‌های سالم و پاك ممكن نمی‌شود. بنابر انديشه‌ی اسلام، هرگز بی‌وجود انسان‌های سالم و پاك، نمی‌توان جامعه‌ی پاك بنا كرد و مدينه‌ی فاضله پی‌ريزی كرد و جز از رهگذر ازدواج، نمی‌توان به اين آمال رسيد. تنها ازدواج مطابق با قوانين و شرايط اسلام است كه می‌تواند اين انتظار را برآورده سازد.
به منظور رسيدن به اين هدف، اسلام شرايط خاصی را برای ازدواج در نظر می‌گيرد. اين شرايط بسيار متنوع است؛ چراكه به‌واسطه‌ی اهميت اين هدف، اسلام حتی شرايط تغذيه، حالات روحی و غيره موثر را از نظر دور نداشته است؛ لذا به رعايت برخی امور و اجتناب از بـرخی عوامل موثـر ديگر توصيه می‌كند. (الحر العاملی، 1403ق: ج14، صص50-68) به عنوان نمونه، اسلام از ازدواج با فرد شراب‌خوار و بداخلاق، كم‌خرد و احمق نهی می‌كند. (همان: صص59-53) قابـل توجه اسـت كه در بـرخی از اسناد اسلامی توصيه شده است كه اگر با اين افراد تن به ازدواج داديد، از آن‌ها بچه‌دار نشويد.
توجه به صفات برجسته‌ی انسانی و زمينه‌سازی به منظور تأمين آن‌ها، از جمله‌ی اهداف مهم و خطيری است كه اسلام از طرق مختلف در صدد تأمين آن‌ها است. عفت و حيا از جمله‌ی اين صفات هستند كه يكی از راه‌های تأمين اين صفات و سجايا، ازدواج است. اسلام با تشريع و تبليغ ازدواج، به دو شكل مسير نيل به اين هدف را هموار می‌سازد: يكی از اين جهت كه ازدواج را بهترين و طبيعی‌ترين راه تأمين نيازهای جنسی معرفی می‌كند.
اسلام با ابراز اين انديشه نه‌تنها به ازدواج به عنوان عملی پست نگاه نمی‌كند، بلكه آن را عملی با ارزش، مقدس و شايسته‌ی ثواب تلقی می‌نمايد و با ارائه اينگونه تلقی از ازدواج، مسير صحيح پاسخ به نيازهای جنسی را معرفی و ترويج می‌كند تا آدمی را از پرتگاه رفتارهای جنسی بی‌ضابطه دور ساخته و به اين نوع رفتار او نظم و قانون بخشد و از رهگذر قانونمندسازی رفتارهای جنسی، عفت و حيا را به جامعه‌ی بشری ارزانی كند. مسير دومی كه اسلام برای رسيدن به هدف عفت عمومی پيش می‌گيرد، همانا تشريع قوانين خاص در محدوده‌ی درونی ازدواج است.
آرامش بخشيدن به نهاد ناآرام و دل بی‌قرار انسان، نيازمند ارتباط با جنس مخالف است كه اسلام آن را با ازدواج برای افراد تأمين می‌نمايد. آدمی در مراحل مختلف حيات خود به مرحله‌ای می‌رسد كه افزون بر نيازهای جسمی و جنسی، خود را نيازمند ارتباط با جنس مخالف می‌بيند. اين نياز به گونه‌ای است كه حتی با ارضای نياز جنسی هم برطرف نمی‌شود و آدمی حتی در حالی‌كه به تمايلات جنسی او پاسخ قانع داده شده است، باز هم احساس كمبود ارتباطی و همنوايی با جنس مخالف را دارد. اين نياز، در برخی مواقع، آن‌قدر شديد می‌شود كه تمركز و آرام و قرار را از دل انسان سلب می‌كند. تنها عاملی كه می‌تواند به اين انسان بی‌قرار، آرامش بخشد و وی را به ساحل امن سلامتی روحی و روانی مسكن دهد، ازدواج است.
اسلام هم يكی از اهداف ازدواج را پاسخ به اين نياز درونی معرفی می‌كند و تأمين آن را از جمله‌ی آيات و نشانه‌های خداوند می‌شمارد: «و من اياته ان خلق لكم من انفسكم ازواجا لتسكنوا اليها...» (روم، 21) «از نشانه‌های خداوند اين است كه همسرانی را از جنس خودتان برای شما آفريد تا در كنار هم آرامش يابيد.»
آرامش و سكون، نياز هميشگی انسان‌ها است. انسان جز در ظرف روانی آرامش و قرار، قادر به انجام فعاليت نيست و تنها در اين صورت می‌تواند به اهداف خويش برسد و حتی وجود خويش را حفظ كند. چه روی ديگر سكه‌ آرامش و قرار، اضطراب و آشوب است. دل آشوب‌زده و انسان مبتلا به اضطراب، سلامت خود را در معرض تهديد می‌بيند تا چه رسد كه در پی اهداف زندگی خود برآيد. آدمی هيچ‌گاه از اضطراب استقبال نكرده و هميشه از آن گريزان است؛ چرا كه آن را بزرگ‌ترين تهديد برای خود می‌داند. اسلام با تشريع ازدواج و تأمين آرامش و قرار، بزرگترين خواسته‌ی بشر را به او هديه داده است. با تأمين «آرامش و سكون»، كليد سلامت روح و روان در اختيار آدمی قرار می‌گيرد و مسير تكامل و تعالی به روی وی باز می‌شود.
اسلام تنها به بيان اهداف مثبت و مورد پذيرش ازدواج نمی‌پردازد، بلكه در كنار بيان اهداف عالی ازدواج، مسلمانان را از ازدواج به منظور رسيدن به برخی اهداف نامناسب و زشت بر حذر می‌دارد. براين اساس، اسلام ازدواج‌هايی را كه به منظور كسب مال و ثروت، فخرفروشی، خودنمايی، رسيدن به موقعيت و منزلت اجتماعی و دنيوی و صرفاً ارضای غريزه‌ جنسی انجام می‌پذيرد، سخت نكوهش می‌نمايد. به اين ترتيب می‌توان گفت كه اسلام تنها با نظر ايجابی به ازدواج نگاه نمی‌كند و تنها به بيان اهداف ايده‌آل ازدواج اكتفا نمی‌نمايد، بلكه از ازدواج به قصد رسيدن به اهداف ناپسند و نادرست نيز ممانعت می‌نمايد و به مسلمانان توصيه می‌كند كه تنها به منظور رسيدن به اهداف مقدس و متعالی بيان شده به سراغ ازدواج برويد و به آن‌ها هشدار می‌دهد كه اگر به منظور آن اهداف مطرود ازدواج كنيد، به آن اهداف نمی‌رسيد و اگر هم آن‌ها تأمين شوند، سعادت‌آفرين نيستند و موجب گرفتاری خواهند بود.
علاقه‌مندان برای مشاهده متن به آدرس اينترنتی به نشانی http://article.irarticles.com مراجعه كنند.