حجتالاسلام و المسلمين محمد صفايی، عضو گروه عترتپژوهی پژوهشگاه علوم وحيانی معارج، در گفتوگو با خبرگزاری قرآنی ايران (ايكنا) اظهار كرد: دوگونه زيارتنامه داريم: مأثور و غيرمأثور؛ مأثور، آن زيارتنامهای است كه از طريق امام معصوم(ع) به ما رسيده است، ولی زيارتنامه غيرمأثور، آن است كه ما خودمان انشاء میكنيم و تعبيراتی را از پيش خودمان بيان میكنيم.
وی افزود: اشكالی ندارد كه انسان مافیالضمير خود را با معصومان(ع) بيان كند، اما تفاوتی كه بين زيارت مأثور و غيرمأثور وجود دارد، اين است كه زيارتنامههای غيرمأثور فقط ابراز علاقه و ارادت است و معارف آنگونهای كه در زيارات مأثور آمده وجود ندارد و اگر هم باشد باز هم بايد مستند به مأثور باشد، اما زيارتنامههای مأثور غير از اينكه ابراز علاقه است، بلكه معارفی نيز در آن نهفته است؛ يعنی در حقيقت درس امامشناسی است.
اين شاگرد آيتاللهالعظمی جوادی آملی عنوان كرد: زيارتنامههای مأثور نيز دو گونهاند: يكی آنها كه مخصوص يكی از ائمه(ع) به طور خاص آمده است، اما برخی زيارتنامهها هست كه به «جامعه» معروف است و بدين معناست كه هر امامی را میتوان با آن زيارت میتوان زيارت كرد.
وی تصريح كرد: مرحوم مجلسی در بحارالانوار 14 زيارت جامعه نقل كرده است. همچنين مرحوم محدث قمی در مفاتيحالجنان چندين زيارت جامعه آورده است. يا همين زيارت معروف «امينالله» را میتوان در حرم تمام ائمه(ع) خواند. اينها يكسری معارف مشترك است كه كمالات مشترك بين ائمه(ع) را مدنظر قرار داده است.
صفايی ادامه داد: زيارت جامعه كبيره نيز از زيارتهايی است كه اصطلاحاً «جامعه» است؛ يعنی محضر شريف همه معصومان(ع) میتوان با آن ابراز ارادت كرد. اين زيارت از يادگارهای امام هادی(ع) است. آن حضرت(ع) دو زيارت مفصل دارند كه هر دوی آن هم عجيب است؛ يكی زيارت اميرالمؤمنين(ع) در روز عيد غدير و ديگری همين زيارت جامعهكبيره است.
وی با بيان اينكه آيتاللهالعظمی جوادیآملی مباحثی را كه در كتاب «ادب فنای مقربان» آمده است، در حدود سالهای 72، 73 قبلاً به صورت گفتاری القاء كرده بودند، گفت: بعد، اين مباحث پيادهسازی شد و برای تدوين نيز ما از حدود سال 75 شروع به كار كرديم و اين تنظيم و تدوين با عنايت به تسلط بر ديگر مباحث ايشان صورت گرفته است.
صفايی تأكيد كرد: ما در تدوين اين مباحث بنا داشتهايم كه سطح مباحث، عمومیتر و قابل استفاده برای عموم مردم و علاقهمندان به اهلبيت(ع) باشد و غموضی كه در تفسير تسنيم احياناً وجود دارد، در اينجا مشاهده نمیشود. بعد از اينكه مباحث، تدوين میشود آنها را خدمت خود استاد میدهيم و ايشان نوعاً اضافاتی را به آن میافزودند.
وی با بيان اينكه كتاب «ادب فنای مقربان» در حقيقت حلقه وصلی بين آيتاللهالعظمی جوادیآملی و عموم جامعه است، اظهار كرد: ما تلاش كردهايم تا سطح اين كتاب عمومی باشد و به عنوان منشور بلند امامشناسی، به عنوان مقدمهای برای ورود به تفسير تسنيم باشد.
صفايی تصريح كرد: تلاش كردهايم تا مباحث مختلف امامشناسی كه ايشان در موقعيتهای مختلف داشتهاند، در اين كتاب به شكل دائرةالمعارفگونه و جامعی گنجانده شود، همچنين اشكالات و ايراداتی كه به اينگونه مباحث وارد است، پاسخ داده شود.
عضو گروه عترتپژوهی پژوهشگاه علوم وحيانی معارج افزود: اين اشكالات، گاهی روايی و گاهی تاريخی است و ممكن است درباره سيرههايی كه از ائمه(ع) نقل شده نيز مشكلاتی وجود داشته باشد كه در كتاب «ادب فنای مقربان» به آن پاسخ داده شده است.
صفايی تأكيد كرد: ايراداتی كه به مباحثی همچون ضرورت امام، جايگاه امام و ويژگیهای امام وارد میشود، نيز در اين كتاب پاسخ داده شده است . ترتيب مباحث نيز به شكل منطقی قرار داده شده است. يادم هست كه برخی فرازهای زيارت را برای شرح، جداگانه آورده بودم، ولی جناب استاد، بيان كردند كه اين دو فراز بايد از يكديگر جداسازی شود.
وی عنوان كرد: آيتاللهالعظمی جوادیآملی در ابتدای جلد اول ذيل فراز «و موضع الرسالة» مباحثی را به عنوان فرق بين رسول و نبی آوردهاند و همچنين رسولهای متعددی كه در نظام تكوين میتواند وجود داشته باشد، تبيين كردهاند. ايشان بيان میكنند كه هر موجودی از جمله بادها، ملائك، افراد خاص و... هر يك رسالت خاصی دارند.
صفايی تصريح كرد: اما معنای خاصی كه ما از «رسالت» مورد نظرمان است، اين است كه رسول در واقع، واسطه بين خالق و مخلوق است و نقش هدايتگری را ايفا میكند. نكته خاصی كه ايشان درباره رسول میفرمايند، اين است كه رسولان، انسانهای كاملی هستند كه واسطه فيض هستند.
عضو گروه عترتپژوهی پژوهشگاه علوم وحيانی معارج تأكيد كرد: هر فيضی كه از طرف پروردگار متعال نازل میشود، ابتدا به آن وسائط میرسد و بعد، از آنجا به ديگران منتقل میشود. جناب استاد در آنجا تعبيری تمثيلی بيان میكنند كه همانگونه كه منبع آب شهر، آب شرب را از مخزن (به عنوان مثال سدّ) به تمام نقاط شهر میرساند، وسائط فيض نيز اگر نباشند، آن فيض به مخلوقات نمیرسد و حتما بايد رابط و واسطی وجود داشته باشد تا فيض را به عموم مخلوقات برساند.