«عمل صالح از منظر قرآن‌» بررسی شد

به گزارش خبرگزاری قرآنی ايرزان(ايكنا) شعبه مركزی، در اين مقاله آمده است: عمل صالح يكی از پركاربردترين مفاهيم قرآن‌كريم است كه رابطه نزديك و متقابلی با ايمان دارد. با تدبر در آيات قرآن‌كريم رابطه‌ای نزديك ميان ايمان و عمل صالح مشاهده می‌شود، اما چنين رابطه‌ی تنگاتنگی ميان عمل خير و حسن با ايمان مشاهده نمی‌شود.
مفهوم عمل صالح؛ تعريف عملياتی موضوع تحقيق از جمله مباحث مقدماتی به‌منظور ورود به عرصه‌ی پژوهش، پيرامون آن موضوع به حساب می‌آيد. موضوع مورد بحث تركيبی وصفی است كه از دو بخش «عمل» و «صالح» تشكيل يافته است.
ديدگاه قرآن‌كريم؛ با تدبر در آيات مرتبط با موضوع چنين به نظر می‌رسد كه واژه‌ی صالح در همان معنای لغوی خود به‌كار رفته است. شاهد اين ادعا آيات ذيل است كه در آن به روشنی تقابل اصلاح با افساد مشاهده می‌شود: «الذين يفسدون فی الأرض و لا يصلحون» كسانی كه در زمين تباهی می‌كنند و به اصلاح(امور) نمی‌پردازند. هم‌چنين آيه‌ی «و أصلح و لا تتبع سبيل المفسدين» و اصلاح كن و از راه تبهكاران پيروی مكن. لكن گاه با توجه به قراين مقيد و قيودی گرديده است. در اين مبحث با طرح 8 آيه سعی می‌شود ديدگاه قرآن‌كريم درباره‌ی عمل صالح تبيين شود.
از تدبر در آيات ذيل چنين به‌نظر می‌رسد كه قرآن‌كريم به هر علم پسنديده‌ای در منطق عقل و فطرت عمل صالح اطلاق نمی‌كند، بلكه عمل صالح به عملی اطلاق می‌شود كه به‌طورخاص در تعالی دينی توصيه شده است. «والذين ءامنوا و عملوا الصالحات لا نكلف نفساً إلّا وسعها أولئك أصحاب الجنه هم فيها خالدون و نزعنا ما فی صدورهم من غلٍ تجری من تحتهم الأنهار و قالوا الحمد لله الذی هدانا لهذا و ماكنا لنهتدی لولا أن هدانا الله لقد جاءت رسل ربنا بالحق و نودوا أإن تلكم الجنه أورثتموها بما كنتم تعملون»؛ آنان كه ايمان آوردند و كارهای شايسته انجام دادند، ما هيچ كس را بيش از تواناييش مكلف نمی‌سازيم. ايشان اهل بهشتند و در آن جاودان خواهند بود و زنگار كينه را از دل‌هايشان بزداييم و در بهشت زير قصرهايشان نهرها جاری می‌شود و می‌گويند: ستايش خدای را كه ما را به اين مقام راهنمايی كرد كه اگر هدايت و لطف الهی نبود، ما خود راه نمی‌يافتيم. رسولان خدا به يقين ما را براين مقام به حق رهبری كردند. آنگاه به بهشتيان ندا كنند كه اين است بهشتی كه از اعمال صالح خود به ارث يافتيد. «لقد خلقنا الإنسان فی أحسن تقويم ثم رددنه أسفل سافلين إلّا الذين ءامنوا و عملوا الصالحات فلهم أجر غير ممنون فما يكذبك بعد بالدين»؛ ما انسان را به نيكوترين صورت آفريديم. آنگاه او را به پايين ترين درجات بازگردانديم، مگر كسانی كه ايمان آورند و اعمال صالح انجام دهند كه پاداش بی‌پايان خواهند داشت. پس چه چيز موجب می‌شد تا اين حق را تكذيب نمايی؟! از اين آيه چنين برمی‌آيد كه چون ايمان و عمل صالح مانع سقوط انسانی به پايين‌ترين مراحل می‌شود ديگر دليلی برای انكار و تكذيب دين باقی نمی‌ماند. پس اعمال صالح مجموعه‌ای از تعاليم است كه توسط انبيا در قالب دين به انسان‌ها ابلاغ می‌شود. اگر «ال» در واژه «الدين» دلالت بر جنس نمايد و ظاهراً چنين است،نتيجه می شود كه اعمال صالح درهمه ی اديان الهی وجود داشته است و اختصاص به دين مبين اسلام ندارد. «و هم يصطرحون فيها ربّنا أخرجنا نعمل صالحاً غيرالذی كنا نعمل أولم نعمركم مّا يتذكر فيه من تذكّر و جاءكم النّذير فذوقوا فما للظلمين من نصير» و در دوزخ فرياد برآورند: پروردگارا ما را از دوزخ خارج كن تا اعمال صالح انجام دهيم. اعمالی غير از آنچه كه انجام داده‌ايم. به ايشان خطاب می‌شود آيا به اندازه‌ای كه عبرت‌گيرنده می‌توانسته عبرت گيرد به شما عمرنداديم و بيم دهنده نزد شمانيامد؟ پس طعم عذاب را بچشيد كه ياوری برای ستمكاران نخواهد بود.
در بسياری از آيات ميان تكذيب آيات الهی و ايمان و عمل صالح تقابل مشاهده می‌شود. به عنوان نمونه: «إنّ الذين كذّبوا بآياتنا و استكبروا عنها لا تفتح لهم أبواب السماء، والذين ءامنوا و عملوا الصالحات لا نكلف نفساً إلّا وسعها»؛ به راستی كسانی كه آيات ما را تكذيب كردند و از پذيرش آنها با تكبر سرباز زدند درهای رحمت آسمان به سوی ايشان باز نخواهد شد؛ و كسانی كه ايمان آوردند و اعمال صالح انجام دادند، ما هيچ كس را بيشتر از وسع و توانش مكلف نمی‌گردانيم. «فأمّا الذين ءامنوا و عملوا الصالحات فهم فی روضه يحّبرون و أمّا الذين كفروا و كذّبوا بآياتنا و لقاء الآخره فأولئك فی العذاب محضرون»؛ اما كسانی كه ايمان آوردند و اعمال صالح انجام دادند در باغی مصفا مسرورند و اما كسانی كه به آيات ما كفر ورزيدند و آيات ما و روز قيامت را تكذيب نمودند، در عذاب دوزخ احضار خواهند شد.
از اين تقابل نتيجه می‌شود، افراد مؤمن كه در صدد تصديق آيات الهی بوده اند اين تصديق را در عمل نشان داده اند و به تعاليمی كه ايمان به راستی و حقانيتش دارند يعنی همان اعمال صالح، عمل می‌كنند. «قل يا أهل الكتاب لستم علی شئ حتی تقيموا التوره والإنجيل و ما أنزل أليكم من ربك، إنّ الذين ءامنوا والذين هادوا والصائبون و النصاری من ءامن بالله واليوم الآخر و عمل صالحاً فلاخوف عليهم و لاهم يحزنون»؛ بگو ای اهل كتاب تا وقتی كه به تورات و انجيل و آنچه از سوی پروردگارتان بر شما نازل شده است، عمل نكرده‌ايد، حقی به دست نداديد، به راستی كه مؤمنان و يهوديان و صابئين و مسيحيان، هركس كه به خداوند و روز بازپسين ايمان آورده و نيكوكاری كرده باشد، نه بيمی بر آن‌هاست و نه اندوهگين می‌شوند.
در اين آيات ابتدا به اقامه‌ی كتب آسمانی مانند تورات و انجيل و قرآن فرمان داده شده، آنگاه به ايمان و عمل صالح امر گرديده است. از ارتباط اين دو بخش چنين برمی‌آيد كه با انجام اعمال صالح كه همان دستوراتی است كه كتب آسمانی بر اين مشتمل است اقامه‌ی كتب آسمانی تحقق می‌پذيرد.
«حتی إذا جاء أحدهم الموت قال رب ارجعون لعلی أعمل صالحاً فيما تركت كلاً إنّها كلمه هو قائلها و من ورائهم برزخ إلی يوم يبعثون»؛ تا آنكه مرگ يكی از آنان فرا رسد می‌گويد: اين پروردگار من! مرا بازگردان تا در آنچه ترك گفته‌ام، عمل صالحی به جا آورم. به وی خطاب شود: هرگز! اين سخنی است كه او بر زبان می‌آورد و در برابرشان برزخی تا روزی كه برانگيخته شوند،خواهد بود.
نكته‌ی قال تأمل «فيما تركت» در اين آيه شريفه است. بعضی معتقدند «فيما تركت» اشاره به تمام اعمال صالح كه ترك گفته‌اند می‌دانند كه در اين صورت مفهوم آيه چنين خواهد بود: خداوندا مرا بازگردان تا اعمال صالحی را كه ترك كرده‌ام جبران كنم. «وأمّاالذين فسقوا فمأوهم النار كلما أرادوا أن يخرجوا منها أعيدوا فيها و قيل لهم ذوقوا عذاب النار»؛ اما كسانی كه ايمان آورند و اعمال صالح انجام دهند، در ازای آنچه انجام می‌دادند در بهشت‌های برين جا خواهند داشت و اما كسانی كه فسق و فجور می‌كردند، جايگاهشان آتش است. تقابل ميان اعمال صالح و فسق در اين آيه می‌تواند مبين مفهوم اعمال صالح باشد. از آنجا كه فسق به معنای خروج از اطاعت و اوامر الهی است و به كسی كه ملتزم به احكام شريعت نيست، فاسق گفته می‌شود.
ديدگاه مفسران؛ علامه طباطبايی درباره مفهوم عمل صالح در قرآن می‌نويسد: هرچند صلاحيت عمل در قرآن‌كريم بيان نشده است لكن از آثاری كه برای آن ذكر شده می‌توان مفهوم آن‌را فهميد. عمل صالح عملی است كه برای كسب رضايت پروردگار با تحمل دشواری‌ها انجام می‌شود؛ چنانكه فرمود: « صبروا ابتغاء وجه ربهم»؛ و كسانی كه برای طلب خشنودی پروردگارشان شكيبايی كردند و نيز فرمود: «... و ما تنفقون إلّا ابتغاء وجه الله...»؛ و جزبرای طلب خشنودی خداوند انفاق مكنيد. اثر ديگر، آن است كه عمل صالح صلاحيت برای اجر و پاداش را دارد، چنانكه فرمود: «... ثواب الله خير لمن ءامن و عمل صالحاً...»؛برای كسانی كه ايمان آورده اند و كارشايسته كرده اند،پاداش خدا بهتر است. اثر ديگرش آن است كه عمل صالح كلمه ی طيب را بالا می برد. چنانكه فرمود: «... إليه يصعد الكلم الطیّب والعمل الصالح يرفعه...»؛ مراد از كلم الطيب عقايد حق از قبيل توحيد است و مرا ازصعود آن تقربش به خدای تعالی است و مراد از عمل صالح هر عملی است كه طبق عقايد حق صادر شود و با آن سازگار باشد.
مهم‌ترين مقتضيات عمل صالح براساس آيات قرآن‌كريم
ياد خدا؛ «وهم يصطرخون فيها ربّنا أخرجنا نعمل صالحاً غيرالذی كنّا نعمل أولم نعمّركم ما يتذكّر فيه من تذكّر و جاءكم النّذير فذوقوا فما للظالمين من نصير»؛ دوزخيان آرزو می‌كنند كه به دنيا باز گردند و عمل صالح انجام دهند. به ايشان خطاب می‌شود مگر به شما مهلت عمر داده نشد كه برای كسی كه می‌خواست ياد خدا كند و متذكر شود كافی بود؟ از اين آيه فهميده می‌شود كه ياد خدا و يادآوری حقايق زمينه‌ساز عمل صالح است. چنانكه به صراحت در آيه ذيل از اين عامل ياد شده است: «إلا الذين ءامنوا و عملوا الصالحات و ذكروا الله»؛ مگر كسانی كه ايمان آوردند و اعمال صالح به‌جا آوردند و خدا را ياد كردند.
توبه؛ توبه كه به معنی بازگشت به سوی خداست از مهمترين مقدمات گرايش مؤمن به سوی اعمال صالح است. چنانكه فرمود: «ألّا من تاب و ءامن و عمل عملاً صالحاً فأولئك يبدل الله سيئاتهم حسنات و كان الله غفوراً رحيما»؛ مگر كسانی كه توبه كنند و ايمان آورند و عمل صالح به‌جا آورند، پس خداوند گناهان ايشان را به حسنات تبديل خواهد كرد و خداوند آمرزنده‌ی مهربان است. «و من تاب و عمل صالحاً فأنّه يتوب إلی الله متاباً»؛ و هركس توبه كند و عمل صالح انجام دهد، به‌راستی چنين كسی به سوی خدا بازگشته است.
صبر؛ از آنجا كه انجام اعمال صالح با مشقت و سختی همراه است، توفيق انجام عمل صالح نيازمند شكيبايی در برابر سختی مخالفت با نفس است. اين مطلب ازچند آيه به دست می آيد كه به برخی از آن‌ها اشاره می شود: «إلا الذين صبروا و عملوا الصالحات أُولئك لهم مغفره و أجركبير»؛ مگر آنانكه شكيبايی كردند و اعمال صالح به جای آوردند، آمرزش و پاداش بزرگ از آن ايشان است. «وقال الذين أُوتوا العلم ويلكم ثواب الله خير لمن ءامن و عمل صالحاً و لا يلقاها ألّا الصابرون»؛ كسانی كه به ايشان علم داده شده بود گفتند: وای بر شما پاداش خدا برای كسانی كه ايمان آورده و عمل صالح انجام داده اند بهتر است و جز صابران موفق به عمل صالح نمی‌گردند.
4.روزی حلال؛ «يأیّها الرسل كلوا من طیّبات و اعلموا صالحاً»؛ ای پيامبران از روزی های حلال و پاكيزه بخوريد و عمل صالح انجام دهيد. اين آيه به روشنی دلالت دارد كه روزی حلال ياور مؤمن در انجام عمل صالح است.
موانع عمل صالح؛ پيروی هوای نفس؛ «فخلف من بعدهم خلف أضاعوا الصلاه واتّبعوا الشهوات فسوف يلقون غیّا إلّا من تاب وءامن و عمل صالحاً فاولئك يدخلون الجنه و لا يظلمون شيئا»؛ آنگاه پس ازآنان جانشينانی به جای ماندند كه نماز را تباه ساخته و ازهوس ها پيروی كردند و به زودی نتيجه ی گمراهی خود را خواهند يافت مگرآنانكه توبه كنند و ايمان آورده و كار شايسته انجام دادند كه آنان به بهشت وارد شوند و ستمی بر ايشان نخواهد شد.
شرك عبادی؛ «فمن كان يرجوا لقاء ربه فليعمل عملاً صالحاً و لا يشرك بعباده ربه أحدا»؛ هركس به ملاقات پروردگارش اميد دارد پس بايد عمل شايسته انجام دهد و در عبادت احدی را شريك پروردگارش نگيرد.
حب دنيا؛ «و ما أموالكم و لا اولادكم بالّتی تقرّبكم عندنا زلفی ألّا من ءامن و عمل صالحاً فأولئك لهم جزاء الضعف بما عملوا و هم فی الغرفات ءامنون»؛(سبأ، 37) يعنی:دارايی‌ها و فرزندان شما چيزهايی كه موجب تقرب شما به ما گردد نيست مگر كسانی كه ايمان آورند و عمل صالح به جا آورند. ايشانند كه در برابر آنچه كرده‌اند پاداش مضاعف خواهند داشت و در غرفه‌های بهشتی ايمن خواهند بود.
علاقه‌مندان برای مشاهده كامل متن می‌توانند به پايگاه اينترنتی http://www.erfan.ir مراجعه كنند.